Viện Viện Huyết học và Truyền máu Trung ương vừa thực hiện thành công ca ghép tế bào gốc đồng loại đầu tiên để chữa bệnh bạch cầu cấp. Sự kiện này mở ra những tia hy vọng gì cho các bệnh nhân mắc bệnh ác tính về máu?
"Không phải 100% các bệnh nhân máu ác tính đều được chỉ định cấy ghép tế bào gốc. Nếu không cần thiết, thì không nên làm vì tỷ lệ tử vong do ghép cũng rất cao..." - Thạc sỹ Bạch Quốc Khánh, Viện phó Viện Huyết học và Truyền máu Trung ương vừa có cuộc trò chuyện với chúng tôi về việc áp dụng cấy ghép tế bào máu gốc cho những bệnh nhân máu ác tính.
Thưa ông Bạch Quốc Khánh, bệnh nhân đầu tiên được cấy ghép tế bào máu gốc vừa được ra viện. Điều này rất ý nghĩa đối với những bệnh nhân máu ác tính?
Tùy theo từng loại bệnh để có những phác đồ điều trị khách nhau. Nhưng nhìn chung, để điều trị những loại bệnh máu ác tính chỉ có một phương pháp điều trị duy nhất là truyền hóa chất-đây là phương pháp duy nhất điều trị bệnh này cho đến bây giờ.
Phương pháp cấy ghép tế bào gốc có hiệu quả như thế nào so với điều trị hóa chất?
Nguyên tắc của điều trị ung thư là phải diệt càng nhiều tế bào ung thư thì càng kéo dài khả năng sống cho người bệnh càng cao.
Vấn đề ở đây là thuốc dùng hiện tại được sử dụng để điều trị ung thư là thuốc hóa chất. Loại thuốc này khi đưa vào cơ thể người bệnh nó sẽ diệt tất cả các loại tế bào, trong đó có cả tế bào ác tính lẫn tế bào lành tính.
Bởi vậy, giới y học chúng tôi mới nói thuốc hóa chất là con dao hai lưỡi là vì thế. Có nghĩ khi chúng ta đang cố gắng để diệt tối đa các tế bào ác tính thì cũng diệt luôn cả các tế bào lành tính, và khi đó sẽ kéo theo các tác dụng phụ, các biến chứng do việc điều trị hóa chất.
Đáng lưu ý, những biến chứng này nếu không được kiểm soát tốt thì sẽ dẫn tới nguy cơ người bệnh tử vong cao.
Tỷ lệ bệnh nhân đáp ứng được với các liều điều trị hóa chất thông thường trong giai đoạn điều trị ban đầu thường chiếm tỷ lệ khoảng 60-70%. Số còn lại không đáp ứng với các phác đồ điều trị hóa chất với các liều thông thường ngay từ giai đoạn đầu điều trị. Song về lâu dài, ở các đợt điều trị tiếp theo, tỷ lệ duy trì được các thích ứng đó cũng không cao. Tính ra, tỷ lệ các bệnh nhân đã qua điều trị hóa chất thông thường sống được trên 5 năm cũng chỉ khoảng 30-40%.
Thông thường, để đạt mục đích kéo dài khả năng sống cho người bệnh, giới y học luôn cố gắng diệt càng nhiều tế bào ung thư.
Điều đó có nghĩa nếu dùng liều hóa chất càng cao thì tỷ lệ tế bào ung thư ác tính càng bị diệt mạnh, song cũng đồng nghĩa với việc, các tác dụng phụ lại càng lớn.
Thực tế cho thấy khi cho bệnh nhân dùng hóa chất liều cao, tỷ lệ tử vong do tác dụng phụ có thể lên tới 50%- đây là việc không ai mong muốn.
Chính vì vậy, sau một loạt những nghiên cứu, thử nghiệm trên động vật, giới y học chúng tôi thấy nếu truyền tế bào gốc tạo máu sẽ hỗ trợ rất nhiều cho bệnh nhân máu ác tính trong đợt điều trị hóa chất liều cao.
Phương pháp này có vẻ phức tạp?
Vô cùng phức tạp ấy chứ. Khác với ghép thận, ghép gan hay các bộ phận khác, điều trị bằng tế bào gốc tạo máu có nguyên lý riêng, phức tạp hơn nhiều. Ghép thận, ghép gan, đúng nghĩa là thay một phần bị hỏng bằng phần mới, còn với tủy (tế bào gốc tạo máu) thì không thay mới được vì đây là chất lỏng.
Có thể nói gọn thế này với những cấy, ghép khác chỉ cần 3/6 tiêu chuẩn về gen là có thể thực hiện được, song với cấy ghép tế bào tạo máu, buộc phải đáp ứng đủ 6/6 tiêu chuẩn thì mới thành công.
Khác với ghép gan, hay thận, có thể tìm được sự chia sẻ ở những người khác trong cộng đồng, miễn là tương thích, nhưng ghép tế bào gốc thì rất khắt khe, chỉ duy nhất anh chị em ruột mới có thể chia sẻ được.
Ông có thể ước đoán số lượng người bệnh đang có nhu cầu cấy ghép tế bào gốc hiện nay?
Việc cấy ghép tế bào gốc không ở nhu cầu của người bệnh mà phải có chỉ định từ bác sĩ điều trị xem có phải cấy ghép hay không.
Cũng không phải 100% các bệnh nhân máu ác tính đều được chỉ định cấy ghép tế bào gốc. Nhiều bệnh nhân chỉ cần điều trị hóa chất là đủ. Đặc biệt với người bệnh là trẻ em thì càng không cần thiết phải cấy ghép tế bào gốc vì có tới 80% khỏi bệnh chỉ bằng các hóa chất thông thường.
Nếu không cần thiết, thì không nên ghép làm gì, vì tỷ lệ tử vong do ghép thường rất cao.
Theo tính toán, tỷ lệ tử vong do điều trị hóa chất chỉ vào khoảng 10%, nhưng tỷ lệ tử vong do cấy ghép thường lên tới 30% vì ngoài những biến chứng thông thường thì bệnh nhân cấy ghép thường gặp phải những biến chứng chống chủ, thải ghép mà đây là nguyên nhân gây tử vong cao.
Quả là hồi mới đầu, việc cấy ghép được áp dụng một cách hơi ồ ạt. Tuy nhiên sau khi xem xét lại thấy vì tỷ lệ tử vong do ghép hơi cao, có thể nói là ngang ngửa như tỷ lệ tử vong do điều trị hóa chất thông thường nên giờ đây người ta đã cân nhắc lại từng trường hợp mới chỉ định áp dụng phương pháp điều trị này.
Theo ông những bệnh nhân nào thì nên áp dụng việc cấy ghép tế bào máu gốc?
Vì cấy ghép là phương áp điều trị hỗ trợ bệnh nhân điều trị hóa chất liều cao nên chỉ những bệnh nhân nào sau khi điều trị hóa chất thông thường không có kết quả tốt mới được chỉ định cấy ghép.
Phương pháp này cũng được áp dụng đối với những bệnh nhân sau khi xét nghiệm thể hiện những tiên lượng xấu không phù hợp điều trị hóa chất, hoặc có nguy cơ tái phát sớm thì sẽ được chỉ định cho cấy ghép.
Hoặc với những trường hợp bệnh tái phát cũng có thể được chỉ định cấy ghép. Vì khi đó những điều hóa chất đã dùng thường không còn tác dụng cho bệnh nhân nữa.
Ông có biết hiện nay có bao nhiêu bệnh nhân máu ác tính tiên lượng xấu đang cần phải cấy ghép?
Rất khó đưa ra con số này. Cứ hình dung thế này nhé, có khoảng 100 bệnh nhân đang điều trị, thì có 70 người đang đáp ứng tốt điều trị hóa chất, và có khoảng 30 người đáp ứng không tốt, có khả năng phải chỉ định cấy ghép ngay.
Tuy nhiên 70% trong số 70 người đáp ứng tốt vẫn có nguy cơ phải cấy ghép sau đợt điều trị hóa chất thông thường đầu tiên không có kết quả. Như vậy trong 100 người giả định đó, tỷ lệ tiên lượng ghép có thể lên tới 70%.
Thưa ông, bệnh nhân cấy ghép tế bào gốc đầu tiên đã ra viện, sao chúng ta chưa tiến hành cho người tiếp theo, có phải do chi phí cao quá hay còn do một lý do nào khác?
Đây không phải là việc có thể quyết định được ngay. Không phải là cứ có tiên lượng xấu là tiến hành cấy ghép ngay mà dù muốn hay không, bệnh nhân vẫn phải trải qua việc điều trị hóa chất để ổn định sức khỏe rồi mới nói đến chuyện ghép.
Thạc sĩ Bạch Quốc Khánh
"Khác với ghép gan, hay thận, có thể tìm được sự chia sẻ ở những người khác trong cộng đồng, miễn là tương thích, nhưng ghép tế bào gốc thì rất khắt khe, chỉ duy nhất anh chị em ruột mới có thể chia sẻ được".
Hơn thế, để tìm được người cho tế bào phù hợp rất khó, thường chỉ vào khoảng 20% trong số những người được chỉ định ghép đáp ứng được đầy đủ các tiêu chuẩn.
Chúng tôi cũng đã dự định thực hiện cho một bệnh nhân thứ hai. Nhưng rất tiếc là khi làm xét nghiệm từ những anh chị em ruột của bệnh nhân đó lại không phù hợp.
Thưa ông, chi phí cho một ca ghép tế bào gốc tạo máu hiện nay ở Việt Nam là bao nhiêu?
Đúng là rất đắt, khoảng 500-700 triệu đồng/ca.
Chi phí này là quá cao so với mặt bằng thu nhập hiện nay của người dân?
Chính xác là như vậy. Tuy nhiên mức chi phí này ở Việt Nam vẫn rẻ hơn rất nhiều so với nhiều quốc gia khác. Tôi biết có những nước, tiền đó chỉ đủ cho một đợt điều trị hóa chất thông thường, còn để cấy ghép cũng phải lên tới cả tỷ đồng cho một ca.
Vậy thưa ông, với chi phí bảo hiểm hiện nay ở ta, thì những bệnh nhân nghèo thì làm sao có cơ hội?
Đúng là như vậy. Ngay ở các nước kinh tế phát triển, những ca bệnh yêu cầu can thiệp điều trị kỹ thuật cao đa số người dân cũng phải chông chờ vào bảo hiểm mới có khả năng chi trả được.
Xin cám ơn ông!
