Giải pháp cho câu chuyện xe khách hành hạ khách

Năm nào cũng vậy, trước Tết và sau Tết lại xảy ra tình trạng xe nhồi nhét, chặt chém. Đây không còn đơn thuần là chuyện xe quá tải, mà là vấn đề đạo lý đối xử với người lao động.

Hành khách khá giả đã đi máy bay, hành khách ít tiền hơn đã đi đường sắt, chỉ còn người nghèo và người ở tỉnh lẻ đi xe khách. Những người lao động vất vả quanh năm để đóng góp cho gia đình và cho đất nước, một năm hay thậm chí vài năm mới về thăm gia đình một lần vào dịp Tết, tại sao mãi để cho họ bị khổ sở như vậy?

Năm nào cũng vẫn những than phiền cũ, cũng vẫn những đề nghị xử lý nghiêm, nhưng hiện tượng vẫn tồn tại. Cốt lõi của vấn đề là nguyên lý kinh tế: bất cân bằng cung và cầu tất yếu phát sinh tiêu cực. 

Bắt đầu từ quá trình công nghiệp hóa

Việc chuyển lao động từ nông nghiệp sang công nghiệp và dịch vụ là động lực rất quan trọng của tăng trưởng kinh tế Việt Nam. Năng suất lao động công nghiệp cao hơn nhiều so với nông nghiệp. Đó là một phần của câu trả lời tại sao dân số chỉ tăng trưởng hơn 1% mỗi năm nhưng GDP lại tăng trưởng hơn 8% mỗi năm.

Ở các vùng nông nghiệp, một héc-ta đất có thể tạo công ăn việc làm cho 20 người. Ở khu công nghiệp, một héc-ta có thể tạo công ăn việc làm cho cả ngàn người. Lao động công nghiệp tập trung mật độ cao vào một số vùng đi tiên phong trong công nghiệp hóa, ví dụ như Hà Nội, TP. HCM, Đồng Nai, Bình Dương.

Nhưng đi kèm với những lợi ích của công nghiệp hóa thì cũng phát sinh những khó khăn về xã hội.

Vận chuyển hành khách: cung không đủ cầu

Ở Việt Nam, nhu cầu đi lại tăng đột biến trước Tết là chiều Nam ra Bắc, sau Tết là chiều Bắc vào Nam. Trung Quốc cũng có tình trạng giống như vậy. Trước Tết là Đông về Tây, sau Tết là Tây sang Đông.

Chưa có thống kê chính thức, nhưng ước tính trước mỗi Tết có lượng tăng đột biến hơn 1 triệu hành khách hướng Bắc, và sau Tết cũng có đột biến tương tự xuôi Nam (ngoài lượng hành khách thông thường.)

Về kịp trước Tết là một nhu cầu rất chính đáng theo truyền thống dân tộc: mọi người trong gia đình tụ họp nhau để đón năm mới.

Vào kịp ngày sau Tết là một nhu cầu không kém phần chính đáng của quy trình công nghiệp: cả nhà máy sản xuất theo dây chuyền, khi cỗ máy đã khởi động mà thiếu vài khâu trong dây chuyền thì thiệt hại không nhỏ. 

Ngày thường không có chuyện nhồi nhét, vì hành khách thấy xe đông sẽ chờ chuyển khác. Nhưng Tết lại là chuyện khác, thấy xe đông cũng phải cố lên xe, thấy giá cao cũng phải trả. Ai cũng cố đi kịp, về kịp, nên phải chịu nhồi nhét và chặt chém. Cũng vì thế mà các chủ xe, lái xe, cò xe, quán cơm... lại có dịp móc túi người lao động. Rồi lại gây bao tai tiếng cho cảnh sát giao thông dọc đường.

Năm nào cũng bàn mãi câu chuyện con gà có trước hay quả trứng có trước: vì xe chở quá tải nên cảnh sát thu tiền, vì cảnh sát thu tiền nên phải chở thêm khách để bù lại, rồi càng chở quá tải lại càng bị phạt nặng…

Nỗi khổ của ngành giao thông

Vào dịp Tết, các đơn vị vận tải không phải không khó khăn khi chỉ có khách một chiều. Hãy nhìn những xe chạy không khách từ Bắc vào Nam trước Tết và từ Nam ra Bắc sau Tết thì thấy rõ. Chính vì vậy ngành giao thông được phép tăng giá vé vào dịp Tết và đã chịu bao trách móc.

Hàng năm vào dịp Tết ngành đường sắt đã phải huy động toa, thêm tàu, và thêm ghế phụ, rồi cũng phải chịu than phiền về ghế phụ. Còn những chuyến tàu chạy không khách theo chiều ngược lại thì ít ai thấy và thông cảm cho.

Bất kể ngành giao thông nào cũng không thể nào đầu tư phương tiện chỉ để hoạt động vào dịp Tết, rồi để không trong suốt thời gian còn lại của năm.

Khi cầu tăng mà cung không đủ, thì các biện pháp hành chính như giám sát, phạt, giam xe… chắc chắn không thể giải quyết được vấn đề, như chúng ta đã thấy nhiều năm nay.

Giả sử như tất cả các xe khách đều chạy đúng tốc độ, và chở đúng số khách quy định, thì cũng chỉ chở hết được lượng hành khách như ngày thường. Đó là điều rất cần thiết. Nhưng còn hơn một triệu hành khách tăng đột biến thì sao?

Thay vì than phiền, hãy bàn giải pháp

1. Tăng phương tiện: Rất nhiều công ty và văn phòng vẫn có xe đưa rước công nhân. Vào những dịp cao điểm Tết, các đơn vị có thể chuyển những xe này sang vận chuyển Bắc Nam. Công nhân viên trong đơn vị sẽ thông cảm dùng xe buýt hoặc phương tiện khác tạm trong vài ngày.

2. Bộ Giao thông Vận tải: Tại sao đến nay các đơn vị có xe không sẵn lòng đưa xe vào chạy tuyến đường Bắc Nam? Lý do: họ không phải đơn vị kinh doanh vận tải, không có kinh nghiệm quản lý, mỗi đơn vị chỉ lẻ tẻ một vài xe, lái xe không thông thạo tuyến đường, ngại bị chặt chém trên đường đi, ngại va chạm với xe “chuyên nghiệp”…

Bộ Giao thông cần có ban điều phối chiến dịch Tết để tổ chức các xe lẻ tẻ thành đội hình, quy định giá cước, tổ chức bán vé, hướng dẫn hành trình, cung cấp phù hiệu “xe tăng cường Tết”…

3. Bộ Công an: Các học viện cảnh sát mỗi năm cho ra trường 2000 sĩ quan cảnh sát. Trước và sau Tết, ngành Công an có thể mua vé cho những học viên năm cuối đi kèm theo các chuyến xe Bắc Nam. Có thể quy định đây là một phần bắt buộc của chương trình học, vừa là nhiệm vụ, vừa là đi thực tế, vừa đi du lịch.

Bình quân mỗi chuyến xe 60 người chỉ thêm một hành khách “sĩ quan cảnh sát tương lai”, nhưng có thể thay đổi hẳn tình thế. Những người này sẽ giám sát để bảo đảm xe tuân thủ đúng quy định an toàn. Mỗi khi cảnh sát dừng xe, những giám sát này sẽ cùng với phụ xe đến trình giấy, để bảo đảm không có chuyện “làm khó” vô cớ.

Ai đó có thể đặt câu hỏi: Nếu Ban Điều hành cũng có tiêu cực thì sao? Nếu các sĩ quan cảnh sát tương lai cũng chùn tay hay tham gia tiêu cực thì sao? Câu trả lời xin dành cho Bộ Giao thông và Bộ Công an.  

Để giải quyết một vấn đề kinh tế - xã hội đặc thù, cần có các giải pháp đặc thù. Trong đó, bảo đảm cân đối cung cầu vẫn là một nguyên lý kinh tế bất biến.