Lò gạch thủ công với những chất khí thải độc hại, lâu nay được coi là một trong những nguyên nhân gây nên nhiều loại bệnh ảnh hưởng lớn tới sức khoẻ con người. Ngoài ra, khói bụi từ các lò gạch còn làm ảnh hưởng đến sự sinh trưởng và phát triển của hoa màu, giảm năng suất cây trồng…
Theo Quyết định số 115 ngày 1-8-2001 của Thủ tướng Chính phủ về việc “Xoá bỏ việc sản xuất gạch đất sét nung bằng lò thủ công ở ven đô thị trước năm 2005 và ở các vùng khác trước năm 2010" thì đến năm 2010 tất cả các địa phương trong cả nước phải xoá bỏ việc sản xuất gạch nung bằng lò thủ công. Tuy nhiên, đến thời điểm này, hàng trăm lò gạch thủ công trên địa bàn tỉnh vẫn tồn tại, chính quyền nhiều nơi cũng chưa nắm được thông tin gì về vấn đề này.
Một lò gạch thủ công ở phường Hải Yên (Móng Cái) đang chuẩn bị đốt lò.
Phường Hải Yên (Móng Cái) hiện còn khoảng 13 lò gạch thủ công đang hoạt động tập trung chủ yếu ở khu 5 và khu 6. Được biết, trước năm 2004, trên địa bàn phường duy trì hoạt động khoảng 20 lò, sau do nhiều nguyên nhân chủ quan và khách quan, một số chủ lò gạch đã ngưng sản xuất, chuyển hướng kinh doanh. Các lò gạch hiện tại chỉ hoạt động 6 tháng/năm do vào mùa mưa, các cơ sở này chưa có phương tiện kỹ thuật hỗ trợ nên khả năng đốt lò thành công ít, gạch kém chất lượng. Ông Nguyễn Hoàng Tĩnh, Phó Chủ tịch UBND phường Hải Yên cho biết: Tất cả các lò gạch hoạt động trong phường đều là lò gạch thủ công. Thời điểm lúa trỗ bông thì xã có đến nhắc nhở, yêu cầu chủ lò không đốt lò để đảm bảo cho lúa phát triển, còn lại thì do chủ lò tự quyết định thời gian đốt lò, chính quyền không can thiệp. Ông Tĩnh cũng cho biết thêm, các thông tin về chuyển đổi lò gạch thủ công sang lò gạch áp dụng công nghệ mới để tăng năng suất và giảm thiểu ô nhiễm môi trường thì phường không nhận được công văn hay giấy tờ của tỉnh, thị xã gửi xuống nên cũng không có ý kiến gì đối với người dân được.
Được biết, tình trạng trên không riêng ở phường Hải Yên mà hiện nay trên địa bàn tỉnh còn nhiều lò gạch thủ công vẫn đang mở rộng hoạt động, ngày ngày thả khói gây ô nhiễm môi trường. Đặc biệt là các huyện, thị có tốc độ phát triển công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp lớn như: Móng Cái, Uông Bí, Đông Triều. Kết quả khảo sát của các chuyên gia môi trường gần đây cho thấy: 100% cây trồng cách lò gạch 50-200m bị ảnh hưởng cháy xém, táp lá, khô héo, rụng quả hoặc không thụ phấn được. ở khoảng cách 200m đến 500m, cây trồng bị táp lá nhẹ, lép hạt, rụng quả, năng suất giảm 25-30%, riêng các loại cây như nhãn, vải bị rụng quả, ảnh hưởng tới 50-60% năng suất. Khoảng cách 500m đến 1.000m, các loại cây trồng chậm lớn, lá bị sém nhẹ, độ thụ phấn kết trái kém vì nhiều loại côn trùng giúp thụ phấn hoa không tiếp xúc được. Các cây trồng ở cuối chiều gió bị ảnh hưởng nặng hơn. Nếu đốt gạch vào đúng lúc các cây như nhãn, vải kết trái non thì bị rụng tới 1/4 số quả. Đối với sức khoẻ con người, các bệnh hô hấp tăng 25-30% so với các địa phương không có lò gạch; bệnh về mắt tăng 12-14%; bệnh ngoài da tăng 4-5%...
Vẫn biết, các lò gạch thủ công đang gây ô nhiễm nặng nề, ảnh hưởng trầm trọng đến sức khoẻ con người và năng suất cây trồng, thế nhưng để “đập bỏ” mỗi lò gạch thủ công trị giá hàng trăm triệu đồng thì chắc chẳng chủ lò nào làm được. “Bỏ thì thương mà vương thì tội” vì muốn có dây chuyền sản xuất hiện đại thì lại không có vốn đầu tư. Theo thời giá hiện nay, một dây chuyền sản xuất gạch tuynel loại nhỏ nhất (khoảng 10 triệu viên/năm) thì vốn đầu tư cũng phải hàng tỷ đồng. Đây là số tiền mà nông dân có nằm mơ cũng không thấy. Vì vậy, việc chuyển đổi từ lò thủ công lên lò tuynel là điều quá xa đối với hầu hết người dân. Anh Nguyễn Văn Nhơn, một chủ lò gạch ở Uông Bí tâm sự: Gia đình tôi từ Hải Dương chuyển xuống Uông Bí làm gạch từ năm 2003 đến nay. Làm nghề này rất vất vả, đầu tư nhiều mà lợi nhuận thu lại cũng không được bao nhiêu. Đầu năm 2008, thị trường gạch lên “cơn sốt” mới gọi là vớt vát một tí chứ có ăn thua gì. Ra đây lập nghiệp đã 5 năm mà nhà cửa vẫn tạm bợ, tiền lãi chỉ đủ trang trải chi phí ăn, ở và cho các con đi học. Ngày trước đầu tư một lò gạch thủ công mất khoảng một trăm triệu đồng, nay để đầu tư một lò gạch hiện đại phải mất đến tiền tỷ, lãi suất ngân hàng lại cao quá nhưng vẫn không thể vay được. Chúng tôi cũng chưa thấy chính quyền địa phương nói gì về xoá bỏ sản xuất gạch nung bằng lò thủ công. Biết là ô nhiễm đấy nhưng vì mưu sinh nên vẫn cứ phải làm, bao giờ cấm chúng tôi lại về quê làm nông nghiệp.
Theo Quyết định 115 của Thủ tướng Chính phủ thì còn hơn 2 năm nữa, tất cả các lò gạch thủ công sẽ bị “xoá xổ” hoàn toàn, và trong khi chờ một “cơ chế mở” cho người nông dân chuyển đổi sản xuất hoặc đầu tư vốn để nâng cao công nghệ, đã đến lúc chính quyền các địa phương cần tích cực vào cuộc để nâng cao nhận thức, cũng như tìm hướng đi mới nhằm giúp người dân phát triển kinh tế hiệu quả và bền vững.
