Với người dân Việt Nam, hoa mai đã trở thành biểu tượng cho mùa xuân ở vùng đất phương Nam. Thế nhưng ít người biết rằng trên đỉnh non thiêng Yên Tử của Quảng Ninh có một rừng ''Đại lão mai vàng'' quý hiếm với hàng trăm năm tuổi vẫn đang đều đặn trổ hoa vào mỗi dịp xuân về...
Loài hoa đặc biệt của núi rừng Yên Tử
Mai vàng là một loài hoa đẹp, cao quý chỉ nở mỗi năm một lần vào dịp xuân về. Vẻ đẹp của mai và là vẻ đẹp thanh khiết, cao quý. Màu vàng hoa mai tượng trưng cho sự vinh hiển, cao sang, Trước đây, nói đến hoa mai vàng thì mọi người đều nghĩ rằng đó là loại hoa chỉ có thể sinh trưởng phát triển được trong điều kiện khí hậu ấm áp của phương Nam. Nhưng sự tồn tại hơn 700 năm qua của một rừng mai gắn liền với sự hình thành, phát triển của Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử khiến cho nhiều người không khỏi ngạc nhiên.
Một gốc mai cổ thụ có gần khu vực chùa Hoa Yên.
Một số nghiên cứu gần đây đã chứng minh rằng, cây mai vàng Yên Tử và mai vàng miền Nam là cùng loài, có tên khoa học Ochna integerrima. Tuy nhiên, do sinh trưởng trong điều kiện khí hậu có nhiệt độ thấp về mùa đông nên mai vàng Yên Tử đã tạo ra sự khác biệt, độc đáo mà các loại mai khác không có. Mai vàng Yên Tử hoa thắm hơn, khi hoa mới nở còn toả ra một hương thơm thanh khiết, chay tịnh. Hương của hoa mai vàng Yên Tử còn được gọi là ''lãnh hương'', bởi trời càng lạnh, hoa càng toả hương thơm khiến cho lòng người như được hoà nhập với cõi linh thiêng của đất Phật Yên Tử.
Mai vàng Yên Tử tập trung ở khu vực khe núi dọc từ chùa Hoa Yên xuống và khu rừng thuộc phường Vàng Danh (TX Uông Bí). Hiện rừng mai vàng còn lưu lại nhiều cây cao đến một chục mét, đường kính tới 0,5m. Theo các nhà nghiên cứu thuộc Viện Nghiên cứu rau quả (Viện Khoa học nông nghiệp Việt Nam) thì tuổi của rừng mai vàng Yên Tử khoảng hơn 700 năm, trùng với thời điểm Phật hoàng Trần Nhân Tông đến Yên Tử tu hành và lập ra Thiền phái Trúc Lâm. Các sư thầy tại Yên Tử cũng cho biết, cây mai vàng Yên Tử đã có từ rất lâu và gắn liền với nghiệp tu hành của rất nhiều đời thiền sư ở đây.
Những năm trước đây, khi phát hiện trên núi Yên Tử có mai vàng thì nhiều người dân ở quanh khu vực đã vào rừng chặt cành, đào gốc các cây mai về để làm cảnh khiến cho số lượng mai rừng giảm đi nhanh chóng. Đây là một điều hết sức nguy hiểm, có thể làm suy kiệt nguồn gen quý hiếm. Trước tình hình đó, một số người sống ở khu vực Yên Tử đã thử tìm cách nhân giống cây mai vàng Yên Tử bằng cách thu mua gốc mai để trồng trong vườn nhà và thu hạt mai trên rừng về gieo tại vườn. Tuy nhiên, do thiếu chuyên môn kỹ thuật và kinh nghiệm nên tỷ lệ cây chết rất cao. Từ năm 2007, tỉnh Quảng Ninh đã có dự án để các nhà khoa học của Viện Nghiên cứu rau quả tiến hành nhân giống, bảo tồn loài mai quý này.
''Thương hiệu'' mai vàng miền Bắc trong tương lai
Do mai vàng là một loại cây trồng mới đối với điều kiện khí hậu miền Bắc, đặc biệt là giống mai vàng Yên Tử lại chưa từng được cơ quan, tổ chức hay cá nhân nào nghiên cứu chính thống nên khi bắt tay vào triển khai việc nhân giống, bảo tồn giống này, các nhà khoa học đã phải mất rất nhiều công phu tham khảo tài liệu trong và ngoài nước cũng như tiến hành các biện pháp điều tra thực nghiệm tại hiện trường. Tất cả các công việc đều được triển khai ở ngay khu vực chân núi Yên Tử, nơi có điều kiện cơ sở vật chất phục vụ sinh hoạt và công tác nghiên cứu còn nhiều khó khăn. Trong thời gian đầu khảo sát thực nghiệm, các nhà khoa học của Viện đã phải ăn ở trong rừng nhiều ngày liền. Nhất là trong những đợt khảo sát sự phân bố mai vàng trong rừng đặc dụng Yên Tử, đoàn nghiên cứu đã phải đối mặt với những tình huống nguy hiểm khi vượt qua mỏm núi cao hiểm trở hay những vách đá dựng đứng. Đây quả là những khó khăn, thử thách lòng kiên trì của những nhà nghiên cứu vốn quen với công việc nghiên cứu ở đồng bằng.
''Tuy khó khăn gian khổ nhưng những người tham gia đề tài không vì thế mà nản bởi chúng tôi đã ''trót'' mang lòng yêu quý loài hoa với hương thơm đặc trưng của núi rừng Yên Tử này rồi. Chúng tôi tự nhủ với lòng mình làm sao tìm ra phương pháp nhân giống tốt nhất để giữ không chỉ giữ cho mai vàng Yên Tử trường tồn cùng non thiêng Yên Tử mà còn để mọi người được chiêm ngưỡng một loại hoa mai rất đặc biệt cả về sắc và hương này''. Kỹ sư Phùng Tiến Dũng, người đã gắn bó với dự án bảo tồn giống mai vàng Yên Tử tâm sự với chúng tôi về những khó khăn khi triển khai công việc nghiên cứu. Anh còn cho biết thêm, khi chọn địa điểm nghiên cứu, do đặc điểm của đề tài nên các nhà khoa học phải chọn cộng tác viên là những hộ gia đình vừa có sự hiểu biết vừa say mê loài hoa này. Nhưng khi tìm được những người đạt được những tiêu chí đó thì họ lại rất khó khăn về kinh tế. Họ không thể toàn tâm toàn ý cho công việc nên đôi khi hiệu quả công việc chưa được như mong muốn. Thậm chí, trong giai đoạn đầu triển khai gặp những khó khăn có nhiều cộng tác viên muốn bỏ cuộc. Điều này sẽ ảnh hưởng rất lớn đến hiệu quả công việc. Lúc đó, cán bộ của dự án đã động viên họ rất nhiều và tìm các nguồn kinh phí, thậm chí phải thêm bằng tiền của chính mình để hỗ trợ cho những người dân tiếp tục gắn bó với công việc.
Đến nay, qua một thời gian nghiên cứu, thử nghiệm nhiều phương pháp nhân giống khác nhau, các nhà khoa học của Viện Nghiên cứu rau quả đã khẳng định phương pháp nhân giống phù hợp và cho hiệu quả kinh tế cao nhất là phương pháp ghép đoạn cành giữa mai vàng Yên Tử trên gốc ghép các loại mai vàng miền Nam. Hiệu quả của phương pháp ghép này rất cao. Sau ghép 3 tháng, tỷ lệ sống đạt trên 95%, tỷ lệ đạt tiêu chuẩn xuất vườn là trên 90%. Cây không nhiễm sâu bệnh hại, đảm bảo sinh trưởng phát triển tốt. Ứng dụng kết quả nhân giống này, tháng 4-2009, các kỹ thuật viên đã ghép thành công 2.500 cây. Đến tháng 9-2009 đã triển khai trồng nhân rộng tại xã Thượng Yên Công (TX Uông Bí) với 2.000 cây trên diện tích 2000m2. Hiện nay những cây này sinh trưởng phát triển rất tốt và triển vọng cho hoa vào tết năm 2011. Các nhà khoa học của Viện Nghiên cứu rau quả cũng đã tiến hành thử nghiệm điều khiển ra hoa đối với một số gốc mai ghép vào dịp Tết này và đã cho kết quả khả quan.
Có thể nói, mai vàng Yên Tử không những có giá trị quý về nguồn gien, về giá trị lịch sử, tâm linh mà còn có giá trị kinh tế rất lớn. Việc nhân giống thành công mai vàng Yên Tử không những bảo tồn được nguồn gien mà còn tạo ra một sản phẩm độc đáo nhằm tôn thêm giá trị văn hoá, lịch sử của khu di tích lịch sử Yên Tử.
Tiến sĩ Trịnh Khắc Quang, Viện trưởng Viện Nghiên cứu rau quả cho biết, đối với mai vàng miền Nam khi đưa ra ngoài Bắc, sau khi mai nở hết phải chuyển vào trong miền Nam để cho nở hoa vào dịp năm tới. Nhưng khi nhân giống thành công giống mai vàng Yên Tử sẽ mở ra triển vọng mới và bằng những kỹ thuật của Viện, những người say mê hoa mai có thể tự chăm sóc để mai nở đúng dịp Tết mà không phải chuyển từ miền Nam ra như trước đây nữa.
Như vậy việc nhân giống và điều khiển ra hoa đúng mùa vụ đối với mai vàng Yên Tử sẽ giúp cho người dân miền Bắc có thêm một thú vui để đón xuân. Hơn thế nữa, khi việc nhân giống thành công và được triển khai sản xuất đại trà thì thương hiệu mai Yên Tử sẽ trở thành thương hiệu mai cho người dân miền Bắc.
Một thông tin vui đến với những người yêu mai vàng Yên Tử là Viện Nghiên cứu rau quả đã nhập gần 20.000 cây gốc ghép từ miền Nam. Hiện những gốc ghép này đang được trồng tại Viện và đến tháng 4-2010 sẽ tiến hành ghép để cho ra những cây mai vàng Yên Tử. Những người yêu mai vàng có thể hy vọng từ Tết Tân Mão 2011, trên thị trường hoa cảnh sẽ xuất hiện mai vàng Yên Tử.