Nhắc tới Quảng Ninh là nhắc tới Vịnh Hạ Long – kỳ quan của tạo hoá, nhắc tới Vùng mỏ bất khuất kiên cường. Và cũng không thể không nhắc tới một nét đặc trưng mà chỉ Quảng Ninh mới có: Sản phẩm thủ công mỹ nghệ than đá.
Từ những hòn than kíp-lê đen bóng tưởng như “vô tri vô giác”, qua bàn tay của người thợ tài hoa, các tác phẩm mỹ nghệ đã mang “hồn” của vùng than đến với mọi người...
Một ngày cuối tháng 7, ghé chân qua một ngõ nhỏ thuộc khu II, phường Hồng Hải, TP Hạ Long, tôi gặp chị Đinh Thị Lan (ảnh), một nghệ nhân đã gắn bó 20 năm với nghề chế tác hàng mỹ nghệ than đá. Nơi làm việc của chị gọi là xưởng, nhưng thực ra đó chỉ là một góc nhỏ, rộng chưa tới 6m2, vừa là kho chứa nguyên liệu, vừa là nơi chị sáng tạo các tác phẩm của mình.
Sinh năm 1971, bắt đầu vào nghề từ năm 21 tuổi, đến nay chị đã qua 20 năm “làm bạn” với than. Những ngày đầu chị chỉ theo chân anh chị xem các thợ thủ công làm việc. Thế mà rồi làm quen và đến với nghề lúc nào không hay. Lúc đó khu vực Cột 2 (nơi bây giờ là Trường Cao đẳng Văn hoá - Nghệ thuật và Du lịch) là cả một “làng nghề” chế tác hàng mỹ nghệ than đá thuộc Công ty Mỹ nghệ - Mỹ thuật Quảng Ninh. Đây được coi như một làng nghề thủ công truyền thống của Quảng Ninh với những người thợ tài hoa bậc nhất. Nhưng sau, do Công ty giải thể nên các thợ thủ công chuyển ra làm tư nhân. Thế rồi số lượng thợ trụ lại với nghề theo thời gian cũng dần bị mai một...
“Đồ lưu niệm ở Quảng Ninh thì đặc trưng nhất là than đá mỹ nghệ rồi!” - Nếu hỏi bất cứ khách du lịch nào, hẳn cũng sẽ nhận được câu trả lời như vậy! Quả thật, khách du lịch mỗi khi đến Quảng Ninh, sau khi thăm Vịnh Hạ Long hay các điểm du lịch khác, đều muốn chọn cho mình một món đồ mỹ nghệ làm từ than đá thật ưng ý. Quảng Ninh có lợi thế vì nguồn nguyên liệu dồi dào, phong phú và có chất lượng tốt. Mà chỉ có than kíp-lê của khu mỏ Đèo Nai, mỏ Cọc Sáu (Cẩm Phả) mới là than hoàn hảo nhất để có thể điêu khắc, tạo hình. Hòn than phải già, nổi lên nước bóng láng và không có xít. Bên cạnh nguồn nguyên liệu sẵn có là đề tài sáng tác muôn màu muôn vẻ. Từ những thứ bình thường giản đơn như các con giống, bông hoa đến những thứ phức tạp, đòi hỏi nhiều công sức, thời gian chế tác như thuyền buồm, lọ hoa… hay những cảnh vật đã trở nên rất đỗi quen thuộc với người dân Quảng Ninh như núi Bài Thơ, hòn Gà Chọi… Tất cả đều được thổi hồn từ bàn tay người thợ tài hoa. Chính vì vậy, sản phẩm làm ra chủ yếu để bán cho khách du lịch, những người muốn lưu giữ lại kỷ niệm khi đặt chân đến Hạ Long.
Tuy nhiên, theo chị Lan: “Trước đây thì công việc còn suôn sẻ, cũng gọi là có thể tạm đủ để chăm lo cho cuộc sống. Nhưng bây giờ giá nguyên liệu tăng cao, lên đến 10-11 triệu đồng/tấn.(Mấy năm trước chỉ trên dưới 1,5 triệu đồng). Vậy mà giá thành sản phẩm thì tăng chẳng đáng là bao...”. Một sản phẩm như bông hoa hồng đơn, các cánh hoa mềm mại, sắc nét mà chị Lan phải mất rất nhiều công trau chuốt, cũng chỉ bán với giá từ 60-70 ngàn đồng. Đó là một trong những lý do khiến những thợ chế tác mỹ nghệ than đá còn bám trụ với nghề như chị Lan đến bây giờ còn lại khá ít. Đã có nhiều lớp thợ đi trước bỏ nghề, đi tìm hướng làm ăn khác. “Còn mình thì yêu nghề mất rồi, gắn bó với nó quá mà không thể rời ra được. Làm thì bụi bặm, vất vả, một mình bám trụ một xưởng, nhiều khi nhận đơn hàng mà không có thời gian chăm lo gia đình con cái. Nhưng không làm thì cũng cảm thấy buồn, bứt rứt, ngứa tay” - Chị Lan cười, tâm sự với tôi như vậy. Hai mươi năm là một quãng thời gian đủ dài để con người thay đổi. Nhưng đối với chị Lan, “ngọc đen” dường như đã là một phần của đời chị.
Nghề chế tác than đá ở Quảng Ninh được xem là một nghề thủ công truyền thống đặc thù của tỉnh. Nhưng để có thể theo đuổi nghề, gắn bó với nghề thì có vẻ còn quá nhiều khó khăn cho người thợ. Hiện mặt hàng đặc biệt này của tỉnh còn chưa xuất khẩu được. Sản phẩm từ các thợ chế tác phải qua tay các trung gian. Điều này làm cho giá giao từ người thợ thì thấp còn khi đến tay người mua lại quá cao, khiến người làm thì khó trụ, còn người mua lại không mấy mặn mà...
Chia tay chị Lan, trên đường về tôi cứ nghĩ vẩn vơ! Không lẽ một cái nghề “đầy tiềm năng” như nghề mỹ nghệ than đá mà những nghệ nhân như chị Lan lại “khó sống” vậy sao? Phải làm sao để những người tâm huyết với nghề như chị Lan hay những người thợ chế tác “ngọc đen” khác không giảm niềm say mê gắn bó của mình với nghề thủ công truyền thống này của Vùng mỏ Quảng Ninh. Rõ ràng ở đây vấn đề là phải làm sao tìm một hướng đi vững chắc. Nhưng để tìm ra một hướng đi, một cách phát triển cho nghề thì rất cần sự nỗ lực từ nhiều phía, cả những nhà hoạch định chiến lược phát triển ngành nghề truyền thống, cả các nhà hoạch định chiến lược phát triển du lịch v.v..