“Hạ nhiệt” than trái phép

Thời gian gần đây tình hình khai thác, vận chuyển, tiêu thụ than trái phép trên địa bàn Quảng Ninh lại nóng và bùng lên trên diện rộng. Trước tình trạng trên Đảng bộ, chính quyền các cấp đã có kế hoạch, chỉ đạo quyết liệt; tổ chức đồng loạt nhiều đợt ra quân truy quét, triệt phá. Theo nhận định của các cơ quan chức năng thì đến nay tình hình khai thác, vận chuyển than trái phép cơ bản đã được kiềm chế, song vẫn tiềm ẩn nguy cơ bùng phát với diễn biến phức tạp.

Lực lượng Biên phòng kiểm tra tàu NĐ-2023 do Phạm Xuân Kiên, trú tại Trực Minh (Nam Định) làm thuyền trưởng vận chuyển 850 tấn than cám chưa rõ nguồn gốc.

* Nguyên nhân và tình trạng khai thác than trái phép tràn lan

Những năm vừa qua, với sự phối hợp chặt chẽ, hiệu quả giữa tỉnh và Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam (TKV), hoạt động khai thác và kinh doanh than trên địa bàn tỉnh về cơ bản đã được kiểm soát. Nhưng kể từ năm 2007 đến nay và đặc biệt bắt đầu từ đầu năm 2008, tình hình khai thác, chế biến và tiêu thụ than trái phép diễn ra hết sức phức tạp, nóng hơn, trắng trợn hơn so với những năm trước.

Số lượng, quy mô hoạt động kinh doanh than trái phép diễn ra trong tất cả các khâu khai thác, chế biến, tiêu thụ than trong nước, xuất khẩu trên diện rộng cả trong và ngoài ranh giới quản lý mỏ, đặc biệt là tại các khu vực thuộc huyện Đông Triều (Mạo Khê, Yên Thọ, Hồng Thái, Hoàng Quế, Tràng Khê, Tràng Lương), huyện Hoành Bồ (Tân Dân, Quảng La), TP Hạ Long (Cao Xanh, Việt Hưng, Đại Yên), TX Cẩm Phả (Mông Dương, Dương Huy). Các đối tượng đã ngang nhiên khai thác dưới nhiều hình thức, quy mô khác nhau. Có những nơi việc khai thác trái phép diễn ra với quy mô lớn, sử dụng các phương tiện cơ giới như máy xúc, máy gạt, ô tô trọng tải 10, 15 tấn trở lên, sử dụng hàng trăm lao độngngang nhiên khai thác cả ngày lẫn đêm, bất chấp sự quản lý của cơ quan Nhà nước và chính quyền địa phương. Điển hình như: Khu vực đồi sắn Vĩnh Tuy, khu vực thôn Trại Hà, xã Yên Thọ; khu vực Tân Yên, xã Hồng Thái Đông, huyện Đông Triều; vườn đồi nhà ông Trịnh Ngọc Phan, vườn nhà ông Tiến thuộc ranh giới quản lý tài nguyên của Công ty TNHH một thành viên Than Đồng Vông (Công ty Than Uông Bí). Chỉ riêng trong ranh giới tài nguyên do Công ty Than Mạo Khê quản lý đã có 71 điểm khai thác than trái phép với quy mô từ nhỏ đến lớn, cả khai thác hầm lò và khai thác lộ thiên, có moong khai thác đào sát chân cột điện cao thế với chiều sâu 25 - 30 mét, chiều rộng đến 50 mét, kéo dài hàng trăm mét gây nguy cơ mất an toàn cho lưới điện. Ông Nguyễn Phồn Kền, Đội trưởng Đội quản lý điện cao thế miền Tây (Xí nghiệp Điện cao thế miền Bắc) bức xúc nói: “Qua kiểm tra hành lang hai đường dây 173, 174 tuyến Uông Bí - Phả Lại chúng tôi phát hiện tại khu vực làng địa chất 906 thuộc thôn Trại Hà, xã Yên Thọ có rất nhiều điểm khai thác than thổ phỉ nằm trong hành lang an toàn và gần khu vực chân cột điện 110KV gây nứt, lún, lở chân cột đe doạ đến quá trình vận hành, an toàn lưới điện. Nhất là tại cột 96-97 của hai đường dây này hiện có 2 điểm khai thác than hầm lò và 1 điểm khai thác than lộ thiên đã đào sâu vào đến gần chân cột. Khi họ vừa tổ chức đào đất gần khu vực chân cột, chúng tôi hỏi thì họ nói đào ao thả cá, nhưng qua theo dõi thấy đào quá sâu và rộng chúng tôi đã lập biên bản nhưng chủ nhà không chịu ký. Còn những điểm khai thác than hầm lò thì không tìm được chủ để yêu cầu họ dừng khai thác. Chúng tôi đã báo cáo các cơ quan chức năng để có biện pháp ngăn chặn tình trạng khai thác than trái phép gây nguy cơ mất an toàn đường dây. Tuy nhiên, hiện tình trạng khai thác than vẫn diễn biến rất phức tạp, phần lớn là sử dụng cơ giới để khai thác, nhiều hôm họ tổ chức bắn mìn gây rung chuyển toàn bộ khu vực và một số điểm khai thác đã gần sát đến chân cột điện”. Theo tìm hiểu của chúng tôi tuyến đường dây 110KV này nối với lưới điện của hai nhà máy Nhiệt điện Uông Bí và Phả Lại là tuyến đường dây có vai trò cực kỳ quan trọng đảm bảo tính ổn định của hệ thống lưới điện quốc gia, đảm bảo cung cấp điện cho khu vực miền Tây của tỉnh Quảng Ninh và hai huyện Thuỷ Nguyên, Cát Bà (Hải Phòng). Nếu như xảy ra sự cố mất đường nối lưới giữa hai Nhà máy điện thì toàn bộ khu vực miền Tây của tỉnh Quảng Ninh, huyện Chí Linh (Hải Dương), Thuỷ Nguyên, Cát Bà (Hải Phòng) sẽ bị mất điện. Và nếu như những chân cột bị lún, nứt gây đổ cột thì hiểm hoạ sẽ rất lớn đối với an toàn của các hộ dân khu vực lân cận.

Ngoài các khu vực khai thác lộ thiên công khai, một số công ty, hộ dân lợi dụng việc san gạt mặt bằng làm dự án, cải tạo nhà, vườn, trồng rừng... để khai thác than. Các điểm khai thác, chế biến than trái phép thường nằm xen trong khu vực dân cư hoặc ở vùng sâu, vùng xa… rất khó kiểm soát. Như ở khu 5, phường Cao Xanh (TP Hạ Long), chỉ có 200 hộ gia đình nhưng có tới gần 20 cửa lò khai thác than trái phép, trong đó có nhiều lò nằm trong nhà, sân vườn của nhà dân được xây tường bao kín. Ngày 5-3 vừa qua, UBND phường Cao Xanh đã lập biên bản đình chỉ việc khai tháclò than trái phép của Vũ Văn Hồng và chủ lò đã ký cam kết đóng cửa lò không khai thác. Nhưng chỉ sau đó 4 ngày Vũ Văn Hồng tổ chức khai thác trở lại, hậu quả xảy ra bục nước, 2 người chết. Hay như trường hợp chủ lò Nguyễn Thế Huyền, tổ 16A, khu 2, phường Hà Khánh, cuối năm 2007 đã bị xử lý hành chính 10 triệu đồng về hành vi khai thác than trái phép nhưng đến tháng 3-2008 lại tái phạm. Các chủ lò đều nói rằng mặc dù “biết làm thế là vi phạm” nhưng vì “ngoài làm than ra không biết làm gì khác…”. Với các “cửu vạn” thì“biết làm than “thổ phỉ” là nguy hiểm, là vi phạm pháp luật nhưng vì miếng cơm manh áo đành liều...”.

Khai thác đã vậy, việc triệt phá các điểm thu gom, vận chuyển, cảng bến cũng không kém phần quyết liệt. Các đối tượng thường hoạt động vào ban đêm dùng nhiều loại phương tiện lén lút thu gom, vận chuyển nhỏ lẻ, khi bị lực lượng chức năng phát hiện, sẵn sàng bỏ của chạy lấy người. Việc chế biến và tiêu thụ than trái phép diễn ra dọc cửa sông, bờ biển từ Đông Triều đến Cẩm Phảvà trên 50% các doanh nghiệp sử dụng bến bãi tiêu thụ than không nằm trong số các cụm cảng theo Quy hoạch đã được UBND tỉnh phê duyệt. Điển hình là khu vựcKim Sơn (Đông Triều) mặc dù không nằm trongquy hoạch cụm cảng nhưng tại đây có tới 17 doanh nghiệp đang hoạt động kinh doanh cảng và bến rót than, gây ô nhiễm môi trường. Theo báo cáo của Công an tỉnh, năm 2007 đã tổ chức đánh sập 361 lượt cửa lò khai thác than trái phép tại các khu vực trên địa bàn tỉnh, đình chỉ 147 bến bãi và điểm mua gom than trái phép, bắt giữ 267 vụ với 277 đối tượng tổ chức khai thác, vận chuyển và kinh doanh than trái phép, xử phạt hành chính 676 triệu đồng, tịch thu 32.000 tấn than các loại, tịch thu bán phát mại 9.056 triệu đồng. Tính riêng từ ngày 1 đến 10-4-2008, qua 3 đợt ra quân cao điểm công an các địa phương đã phối hợp với các lực lượng chức năng đánh sập 244 lượt cửa lò, đình chỉ 42 điểm khai thác lộ vỉa trái phép, 29 điểm kinh doanh trái phép, bắt giữ 381 đối tượng, phạt hành chính 804 triệu đồng, tịch thu 29.849 tấn than các loại trị giá 20.303 triệu đồng, đề nghị xử lý hình sự 22 đối tượng.

Có thể nói nguyên nhân chủ yếu làm cho tình hình khai thác, vận chuyển, chế biến, tiêu thụ than trái phép “nóng” lên thời gian gần đây là do giá than trên thị trường quốc tế tăng cao (một tấn than xuất khẩu có giá gấp gần 5 lần so với bán cho Nhà máy Nhiệt điện trong nước). Công tác phối hợp giữa các ngành, địa phương, doanh nghiệp chưa chặt chẽ; việc kiểm tra, kiểm soát của chính quyền các cấp và TKV không thường xuyên, liên tục nên không ngăn chặn kịp thời; ranh giới quản lý tài nguyên rộng nhiều khu vực đan xen cả nhân dân sinh sống; do hệ thống bến cảng quá nhiều và phát triển theo tính tự phát, không tuân thủ theo quy hoạch, không đủ điều kiện kinh doanh theo quy định...

* Những giải pháp nhằm ổn định tình hình

Để bảo vệ, quản lýhiệu quả tài nguyên than đồng thời ngăn chặn triệt để việc khai thác, chế biến và kinh doanh than trái phép, các cơ quan chức năng phải huy động lực lượng đủ mạnh, xử lý kiên quyết những trường hợp vi phạm. Các địa phương có tài nguyên than cần thành lậpđoàn kiểm tra và có sự phối hợp toàn diện, thường xuyên với TKV. Những trường hợp khai thác than trái phép ngoài ranh giới của TKV chính quyền địa phương phải chịu trách nhiệm ngoài ra phải rà soát lại các cảng bến. Cảng bến nào không nằm trong quy hoạch thì kiên quyết dẹp bỏ; thành lập các chốt kiểm soát than ra cảng để quản lý nguồn gốc than... Cùng với những việc làm trên chính quyền cũng như các tổ chức, đoàn thể tăng cường hơn nữa công tác tuyên truyền, phổ biến nội dung về Luật Khoáng sản cho nhân dân vận độngdân tích cực bảo vệ tài nguyên. Đẩy mạnh thanh tra, giám sát việc thực hiện pháp luật về khoáng sản ở các địa phương, các đơn vị hoạt động khai thác, chế biến và kinh doanh than trên địa bàn. Có kế hoạch, giải pháp tạo công ăn, việc làm cho nhân dân, nhất là đồng bào vùng có khoáng sản than. UBND tỉnh nên chỉ đạo các sở, ban, ngành cẩn trọng trong việc cấp giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh cho các tổ chức, cá nhân tham gia hoạt động khai thác, chế biến và kinh doanh than. TKV phải rà soát lại ranh giới mỏ để quản lý cho tốt; phối hợp với địa phương xử lý dứt điểm những trường hợp khai thác trái phép trên địa bàn quản lý; nghiên cứu chấn chỉnh và không thuê các doanh nghiệp ngoài ngành vào khai thác mỏ, tiến hành di chuyển những hộ dân ra ngoài vùng có than. TKV phải sớm hoàn thành hồ sơ theo quy định của pháp luật về khoáng sản để trình Bộ Tài nguyên và Môi trường cấp giấy phép hoạt động khoáng sản than đồng thời kiểm soát chặt chẽ nguồn than từ khâu khai thác, chế biến, vận chuyển đến nơi tiêu thụ cũng như công tác thống kê đo lường tại các mỏ; kiểm tra việc sử dụng than của các hộ cuối nguồn, đặc biệt đối với các hộ có nhu cầu sử dụng than lớn nhằm tránh hiện tượng sử dụng than không đúng mục đích. Ngoài ra, TKV phải khai thác theo quy hoạch, kế hoạch hàng năm và xử lý nghiêm các đơn vị thành viên không thực hiện đúng quy định của Nhà nước, ngành và của tỉnh.