Ca trù ở Đầm Hà cũng gọi là hát ả đào, hát nhà tơ, làn điệu cũng gần giống các nơi khác. Xưa, nếu hát trong hội đình thì người hát đứng, vừa hát vừa gõ phách, người ngồi đập phách phụ, ông kép đệm đàn đáy đứng chếch phía sau, hai quan viên hai bên đánh trống chầu, nghe câu nào hay thì gõ “cắc”. Ông kép khiêm tốn thưa “chớ”. Dứt một đoạn trong câu hát thì đánh 5 tiếng trống tùng, tùng, tùng tùng, tùng.
Hát ca trù là một trong các nội dung của lễ hội đình Đầm Hà vừa được phục dựng lại. ảnh: Bích Hạnh (Đài PT-TH tỉnh)
Từ đầu thế kỷ 20 về trước, ở Đầm Hà chưa có ai biết hát ca trù. Hàng năm, làng mở hội vào ngày rằm đến 20 tháng giêng, làng phải cử người đi các nơi có người biết hát mời về. Thời đó ai biết hát ca trù, có giá trị lắm.
Ông nội tôi là Đặng Văn Tăng (1878-1932) ở thôn Trại Giữa, xã Đầm Hà biết ở Đông Chùa, xã Vạn Ninh (Móng Cái) có người biết hát ca trù, ông xuống làm quen để học. Do có một chút năng khiếu về thanh nhạc, lại được sự tận tình của người truyền dạy, ông tiếp thu rất nhanh. Ông ghi chép những bài hát học được vào sách vở bằng chữ Hán Nôm và học cả đàn đáy. Về nhà, ông truyền lại cho những người yêu thích ca trù, không phân biệt già, trẻ, gái, trai. Những người được ông tôi truyền lại đã trở thành ông kép, như ông Đặng Châu, Đinh Yên, Tiền Tương v.v.. ả đào có bà Phú, bà Tịnh, bà Thông (mẹ tôi) bà Triệu (vợ liệt sỹ, Anh hùng Lê Lương), bà Dưỡng, chị Loỏng v.v. Thường xuyên được mời đi hát ở các hội đình làng vào dịp đón xuân từ Phong Dụ, Tràng Y, Đầm Hà, Cái Giá, Cái Tó, Linh Sơn v.v.. Đến đâu cũng được ca ngợi, đón tiếp nồng hậu.
Tiếc rằng ông tôi mất, tôi chưa ra đời. Mẹ tôi mất, tôi còn quá nhỏ. Các ông kép, ả đào cũng đã lần lượt về với tổ tiên, ngày nay làng chẳng còn ai biết dùng đàn đáy, cả cây đàn cũng không còn lưu giữ được cái nào. May sao có chị gái họ gần của tôi là Đặng Thị Tự ở thôn Trại Giữa, xã Đầm Hà, đã ngoài 80 tuổi nhưng vẫn còn minh mẫn, chị còn thuộc lòng nhiều bài hát và các làn điệu, giọng hát vẫn còn thanh và khoẻ như cụ Quách Thị Hồ.
Cách đây mấy năm, từ đường dòng họ Lê ở Đầm Hà mở hội, có mời chị và hai cô: Đinh Thị Ngọc và Đinh Thị La đi hát góp vui. Em gái tôi là Đặng Thị Đồng ở xã Hải Tân (Hải Hà) gần đây được chị tự dạy và đọc cho chép lại những bài hát. Tuy đã 60 tuổi, nhưng mang dòng máu con nhà “nòi”, cô cũng “mê” ca trù, nên tiếp thu khá nhanh. Ngày hội đình Linh Sơn (Hải Hà) cô được mời đi hát góp vui, khá nhiều người khen ngợi. Vừa qua, thật đáng mừng là, khi phục dựng lại lễ hội đình Đầm Hà, các cơ quan chức năng và huyện Đầm Hà đã quan tâm phục dựng lại cả hát ca trù. Hy vọng nó sẽ được bảo tồn, truyền lại cho các thế hệ mai sau như một nét đẹp văn hoá truyền thống của địa phương.
