Hát đúm vùng biển Quảng Ninh - một nét dân ca đặc sắc

Hát đúm là một làn điệu dân ca có từ lâu đời ở Hà Nam, Yên Hưng. Hát đúm xuất hiện từ bao giờ và ở đâu, cho tới nay vẫn chưa có một công trình nào nghiên cứu và khẳng định. Chỉ biết rằng hát đúm từ xa xưa đã được lưu truyền và phổ biến trên một vùng khá rộng dọc theo miền duyên hải Bắc Bộ.

Giống như cách phân chia thường gặp trong một số loại hình hát giao duyên ở đồng bằng Bắc Bộ, hát đúm ở vùng biển Quảng Ninh gồm có 15 tiểu mục: Hát chào, hát gặp, hát hỏi, hát mời nước, hát mời trầu, hát đố, hát hoạ hoa, hát hoạ trăng, hát giao duyên, hát cưới, hát sắm, hát ra về... Cách phân chia này cũng chỉ tương đối, nội dung lời bài hát giữa các tiểu mục không có sự khác biệt nhiều, có khác chăng là thời gian và không gian của bài hát. Hát đúm vùng biển Quảng Ninh, tuy lối hát về cơ bản không khác mấy các vùng miền khác, nhưng căn cứ vào không gian, thời gian và mục đích trình diễn, có thể chia làm 3 loại hình chủ yếu: Hát hội, hát trong lao động (hát lúc cấy cày, chèo thuyền) và hát đám cưới. Trong đó, hát hội (hay còn gọi là hát huê tình) thường hát vào dịp hội hè, lễ, tết, tuần trăng mỗi tháng được nhiều người yêu thích nhất. Đây là lối hát đối đáp tập thể giữa nam và nữ. Trình tự của lối hát diễn biến theo sự phát triển tâm lý, tình cảm từ lúc thăm dò, làm quen, đồng cảm đến mến yêu nhau: Tìm em khắp cả Hà Nam/Hưng Học, Hải Yến tìm nàng, nàng ơi... Sẽ buồn biết bao nếu không tìm thấy bạn tình đã hẹn trong ngày hội: Tìm anh Phong Hải tìm ra/Qua làng Trung Bản tìm ra làng Quỳnh/Tìm anh đến tận cống Quỳnh/Vậy nên không thấy một mình nhớ thương... Trong hát đúm ở vùng biển Quảng Ninh còn có cách miêu tả trực diện với những biện pháp tu từ khá bạo; chẳng hạn như: Nhà em đội cái khăn vuông/Anh trông dưới ngực có buồng cau non... Bên cạnh lối tỏ tình táo bạo, không vòng vo giữ kẽ, như vậy, lại cũng có rất nhiều câu hát mà cách bày tỏ tình cảm nhã nhặn, từ tốn rất... gia giáo: Em về thưa với mẹ thầy/Cho anh đi lại chốn này hay không. Một đặc điểm nữa trong hát huê tình, đó là khát khao tự do, được giải phóng trong tình yêu trai gái: Đùa vui dưới ánh trăng non/Có con cũng hát, có chồng cũng chơi/Con thì em để vú nuôi/Chồng thì em để hát chơi trong nhà. Hát đúm cũng như mọi tục hát giao duyên khác, kết thúc cuộc hát là sự chia tay trong quyến luyến: Đôi ta đã cạn lời nguyền/Cạn sông đổ núi mới quên lời này...

Một đặc điểm quan trọng trong nghệ thuật hát đúm ở vùng biển Quảng Ninh là nó vừa kế thừa, tiếp thu nội dung, lời hát, giai điệu của hát đúm các vùng miền, vừa phát triển, sáng tạo làm phong phú thêm về nội dung, lời hát và giai điệu. Nhiều bài mang tính địa phương rất rõ nét, chỉ tác giả là người địa phương, từng tắm mình trong các cuộc hát một cách say mê mới “xuất khẩu thành văn” được những lời rung động đến vậy.

Mặc dù cho tới ngày nay, hát đúm đã và vẫn đang tồn tại trong đời sống văn hoá tinh thần của một số vùng miền ở Quảng Ninh, một số nơi như Hà Nam, Yên Hưng đã và đang duy trì các CLB hát đúm, nhưng điều đáng lo ngại là nó chỉ tồn tại trong lớp người đã có tuổi, còn lớp trẻ gần như chẳng mấy ai thuộc nữa. Trong những dịp hội hè như lễ hội Tiên Công (mùng 7 tháng giêng hàng năm), người ta chỉ thấy những người hát đã ở vào tuổi ông, tuổi bà, không có bóng nam thanh, nữ tú nào...

Với mục đích sưu tầm, lưu giữ một nét dân ca mang bản sắc vùng biển Quảng Ninh, năm 2006, Trung tâm Văn hoá Thông tin Quảng Ninh, với sự giúp đỡ của một số nghệ nhân cao tuổi ở Hà Nam, Yên Hưng, đã sưu tầm, biên soạn cuốn sách Hát đúm vùng biển Quảng Ninh, tập 1, tập hợp những câu hát đúm tiêu biểu nhất cho các thể loại. Tuy nhiên, theo ý kiến của các nhà nghiên cứu văn hoá, để khôi phục và phát triển hát đúm vùng biển Quảng Ninh, cần có một dự án, nghiên cứu tổng thể, công phu và triển khai thực hiện một cách chặt chẽ để khẳng định những giá trị của hát đúm, góp phần xây dựng nền văn hoá tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc trên vùng đất Quảng Ninh.

(Theo Hát đúm vùng biển Quảng Ninh, tập I, Trung tâm VHTT Quảng Ninh, xuất bản tháng 12-2006).