6 năm, đó là khoảng thời gian kể từ khi ý tưởng dựng tượng Trần Nhân Tông được tỉnh đem ra bàn thảo và xin ý kiến các cơ quan bộ ngành Trung ương, Giáo hội Phật giáo Việt Nam và đông đảo chư tăng, Phật tử trong tỉnh.
Tượng Trần Nhân Tông trong tháp tổ Huệ Quang, theo PGS-TS Trần Lâm Biền có niên đại thời Mạc (thế kỷ XVI)
Có thể nói trong lịch sử các triều đại phong kiến Việt Nam, từng có hai vị vua khá đặc biệt: Một người là từ sư trở thành vua là Lý Công Uẩn và một người từ vua trở thành sư là Trần Nhân Tông. Bên cạnh việc chọn vị trí, tư thế thích hợp, thì một trong những công việc khó nhất đó là làm sao để tượng Trần Nhân Tông không giống như những tượng Phật ở trong các ngôi chùa, nói đúng hơn là làm sao tượng toát lên được tư tưởng của Trần Nhân Tông. 6 năm qua, gần như mới chỉ có hai vấn đề cơ bản mà tỉnh cũng như các cơ quan bộ ngành Trung ương, Giáo hội Phật giáo Việt Nam đã thống nhất được đó là chủ trương dựng tượng và vị trí dựng tượng là ở khu vực An Kỳ Sinh. Đã có có những ý kiến đề xuất về tư thế của tượng. Theo quan niệm của thế giới nhà Phật thì ngồi, đứng, đi đều là thiền cả, do vậy có ý kiến từ phía Phật giáo Trung ương là nên ở tư thế ngồi. Tuy nhiên có ý kiến như PGS-TS Trần Lâm Biền - Viện Văn hóa dân gian (Bộ Văn hóa - Thông tin), một trong những chuyên gia về mỹ thuật dân gian, hệ thống tượng pháp thì nên dựng tượng Trần Nhân Tông ở tư thế đang đi - tức đang hành thiện. Suy ra như ngài đang đi trong mây gió, vì sự tồn vong của dân tộc, bởi triết lý của Trúc Lâm là vì đời, mà Yên Tử như là một tiền đồn ở vùng Đông Bắc đất nước.
Một thông tin đáng chú ý là theo PGS-TS Trần Lâm Biền thì căn cứ vào những hoa văn hình sóng nước trang trí trên tầng 1 của tháp Huệ Quang thì có thể thấy niên đại của tháp là có từ thời Trần (thế kỷ XIII - XIV), còn lại các tầng trên là thời Mạc (thế kỷ XVI). Đây là dấu vết còn lại của các lần trùng tu tháp. Pho tượng Trần Nhân Tông bằng đá bên trong cũng có niên đại thời Mạc và đây là pho tượng khá đẹp, không giống với bất cứ pho tượng ở nơi nào khác. Phát hiện này đã mở ra một suy nghĩ mới là nên chăng lấy cái thần của tượng trong tháp Huệ Quang, cho tượng đài Trần Nhân Tông sẽ dựng ở An Kỳ Sinh?
Sau nhiều ý kiến tranh luận, cuộc hội thảo cuối cùng cũng đã tìm ra một hướng đi phù hợp, đó là UBND tỉnh sẽ giao cho cơ quan chức năng tổ chức cuộc thi phác thảo mẫu tượng đài, trên cơ sở của “đề bài” là làm sao phải làm toát lên được tư tưởng, cái thần của Trần Nhân Tông. Sau đó, hội đồng nghệ thuật sẽ lựa chọn, tranh thủ thêm ý kiến nhân dân để tiến hành dựng tượng. Chất liệu của tượng hoặc bằng đá, hoặc bằng đồng đều được bởi cùng có tính bền vững cao. Đây là một quyết định đúng đắn bởi như ý kiến của TS Đặng Văn Bài, Cục trưởng Cục Di sản văn hóa (Bộ Văn hóa Thông tin) thì không thể áp đặt tư thế đứng hay ngồi cho các họa sĩ, nhà điêu khắc. Bởi nếu như vậy sẽ không còn gì gọi là sáng tác, là nghệ thuật nữa.
Việc dựng tượng Trần Nhân Tông ở Yên Tử không chỉ đáp ứng lòng mong mỏi của đông đảo chư tăng, Phật tử và nhân dân khắp nơi trong nước, thể hiện sự tôn vinh ông vua anh hùng, đệ nhất tổ Trúc Lâm Trần Nhân Tông mà còn góp phần nâng cao giá trị của khu di tích lịch sử danh thắng Yên Tử.
