Trong gần nửa thế kỷ qua, một trong những cuộc chiến lớn nhất trong công cuộc xóa đói giảm nghèo đơn giản chỉ là hiểu về người nghèo. Ai nghèo? Các thống kê cho thấy, hiện có tới 1,4 tỷ người, tương đương với 1/5 dân số toàn cầu, đang sống dưới mức 1,25 USD/ngày trong khi 2,6 tỷ người sống dưới mức 2 USD/ngày.
Sau khi theo dõi sự chi tiêu, vay mượn và cả tiết kiệm của những người nghèo trong trọn một năm ở các khu ổ chuột và làng quê nghèo, một nghiên cứu đã chỉ ra rằng, người nghèo là những đối tượng tiêu dùng tài chính phức tạp.
"Các cuốn ghi chép tài chính" đã ghi lại cách thức tiêu tiền của các hộ nghèo. Và kết quả thật đáng ngạc nhiên: Nhiều gia đình nghèo, có thể nói, vô cùng khéo léo trong cách quản lý hầu bao của mình, thậm chí khéo hơn nhiều so với một người tiêu dùng trung bình ở phương Tây. Cung cấp cho họ các công cụ để tiết kiệm và vay mượn dễ dàng hơn sẽ thực sự giúp cho người nghèo tự giúp chính họ.
Các con số 1 USD/ngày và 2 USD/ngày có thể chỉ là giải thích một phần tại sao chúng ta không nhìn nhận người nghèo như những người tiêu dùng tài chính tinh vi. Hóa ra, những gì mà các con số ẩn chứa cũng nhiều chẳng kém gì chúng bộc lộ.
Mức 1 USD/ngày là con số trung bình, bao trùm một thực tế là các gia đình làm nông có thể nhận được nhiều hơn 1 USD/ngày khi vào mùa thu hoạch nhưng gần như chẳng có đồng nào vào những tháng nông nhàn.
Anh kéo xe hay chị bán dạo trên đường phố thường có nhiều tuần bận rộn sau nhiều ngày "ăn không ngồi rồi". Thách thức của họ là làm sao ngày nào cũng có thức ăn trên bàn, chứ không chỉ những ngày có thu nhập.
Chẳng hạn như Hamid, một người làm nghề kéo xe bán thời gian. Vợ anh, Khadeja, ở nhà trông con và phụ thêm chồng bằng nghề may vá. Tuy nhiên, sổ ghi chép tài chính của họ cho thấy, thay vì phải sống giật gấu vá vai, nhà Hamid - cũng như nhiều gia đình cùng hoàn cảnh - luôn vay mượn và tích cực tiết kiệm với niềm tin hướng về tương lai. Hai người tận dụng mọi cách để tiết kiệm, từ việc góp tiền gửi ngân hàng cho tới nhờ một người bạn giữ hộ tiền dư.
Quan sát tốt những kiểu chi tiêu như vậy sẽ thực sự giúp cho việc hoạch định chính sách xóa đói giảm nghèo. Chúng sẽ xóa bỏ quan niệm rằng các hộ nghèo luôn phải sống trong cảnh vắt mũi bỏ miệng và tuyệt vọng đến mức không thể đáp ứng được các nhu cầu tồn tại cơ bản.
Và Dhaka không phải là một ngoại lệ. Ở Ấn Độ hay Nam Phi, mọi nơi mà các nhà nghiên cứu tới, họ đều thấy rằng người nghèo có một đời sống tài chính rất năng động, không phải bất chấp cái nghèo, mà chính bởi vì nghèo.
Một trong những kết quả gây ngạc nhiên nhất là mức độ tiết kiệm của những người nghèo. Lấy ví dụ là một phụ nữ 77 tuổi tên là Nomsa, sống ở một thị trấn của Nam Phi. Con gái bà đã chết vì căn bệnh Aids và Nomsa phải chăm sóc bốn đứa cháu với khoản lương hàng tháng là 120 USD.
Tuy nhiên, bà vẫn có thể tiết kiệm được khoảng 40 USD mỗi tháng, chủ yếu vẫn là các khoản từ việc chơi hụi. Nomsa góp một khoản cố định cho phường mỗi tháng để nhận về một khoản lớn vào cuối năm. Chẳng hạn, mỗi thành viên trong phường góp 9 USD mỗi tháng, tính đến Giáng sinh là 99 USD trong 11 tháng.
Ở các nơi khác, những người trong cùng cộng đồng dựa vào "người quyên quỹ" địa phương. Những người này kiếm tiền bằng cách tính phí đi gom quỹ hàng ngày, vài xu mỗi lần, và trả lại tổng số tiền vào cuối một kỳ hạn nhất định. Đối với những người gửi tiền tiết kiệm để lấy lãi thì việc phải trả tiền cho người giữ tiết kiệm có vẻ là kỳ quặc. Tuy nhiên, căn cứ vào tính an toàn và mức độ khó khăn khi thu gom tiền lẻ thì cách làm đó thực sự có ý nghĩa.
Điều này giúp chúng ta hình dung ra một tương lai mới khác biệt về tài chính vi mô, một phong trào toàn cầu do Muhammad Yunus sáng lập chuyên cấp các khoản vay nhỏ để giúp các doanh nghiệp nhỏ địa phương khởi nghiệp.
Trở lại với ví dụ Khadeja ở Dhaka. Cô dùng các khoản vay nhỏ để mở cửa hiệu may tại nhà. Tuy nhiên, không phải ai cũng giống như Khadeja. Chẳng hạn, có tới một nửa trong số các khách hàng của Ngân hàng Grameen do Muhammad Yunus thành lập dùng các khoản vay vào việc khác chứ không để kinh doanh.
Điển hình là Ramna. Cô vay mượn tiền từ Ngân hàng Grameen để mua thực phẩm, tích trữ thóc gạo cho mùa đông, trả các khoản vay lãi suất cao hơn và mua thuốc men, trả học phí... Mặc dầu không dùng để kinh doanh, một khoản tín dụng như vậy đối với những người như Rama rõ ràng là vô cùng giá trị.
Các công cụ tài chính đơn giản, chẳng hạn như tài khoản tiết kiệm mới hay khoản vay dành cho những hộ gia đình khó khăn đang được các định chế tài chính vi mô thực hiện. Grameen Bank đã triển khai một loạt các sản phẩm như vậy và chúng trở nên phổ biến đến nỗi mà ngân hàng này ngày nay đã nhận được nhiều khoản tiết kiệm hơn là cho vay.
Tất nhiên, không một công cụ tiết kiệm đơn lẻ nào có thể đưa những người như vợ chồng Hamid, Nomsa hay Ramna thoát nghèo. Thế nhưng, những công cụ hiệu quả hơn có thể làm được điều gì đó cơ bản: giúp các hộ nghèo tận dụng tốt nhất những gì họ đang có - và đưa ra các biện pháp tin cậy để họ đương đầu với những ngày tháng bấp bênh của cuộc đời.
