Biết đâu nhờ thế lại giúp các nhà đạo diễn bớt tự cao tự đại, cao đàm khoát luận về giải thưởng này, giải thưởng nọ, mà có một thoáng giật mình nhìn lại chính công việc cuả mình, làm những bộ phim nếu chưa hay thì cũng đàng hoàng, ít sạn, ít chuyện như đùa.
Những giải thưởng bao giờ cũng cao quý, nhưng nó chỉ cao quý khi thực sự thuyết phục được cả những người làm nghề lẫn số đông, nói nôm na là làm người ta “tâm phục, khẩu phục”. Các phim Việt Nam, cả được giải lẫn không được giải, có làm được điều đó không ? Các vị cãi nhau rất nhiều, nhưng các vị có quan tâm đến chúng tôi- những khán giả bình thường nghĩ gì về phim các vị?
Tôi xin kể vài chuyện trong tầm hiểu biết hạn hẹp của tôi, về cả dòng phim thị trường lẫn phim gọi là nghệ thuật, xem chúng ta có nên bàn về giải thưởng trước khi bàn về chất lượng không?
Tôi biết một đạo diễn có tiếng thường dựng phim truyền hình nhiều tập về chiến tranh cách mạng, lúc cho tỉnh nọ, khi thì tỉnh kia. Ông ta từng là bộ đội, là một diễn viên khá nổi tiếng với những vai chính diện trong thập niên 80 của thế kỷ trước. Tức là ông ta hoàn toàn hiểu cách dựng một bộ phim hay và ngày xưa đã từng dựng, từng đóng những bộ phim hay. Đã từng là bộ đội, lẽ ra ông phải tôn trọng những đồng đội của ông đã ngã xuống, khi làm phim về họ.
Thế nhưng trong các phim của ông ta lại lổn nhổn vô số hạt sạn vì những cách làm ẩu, những cái sai quá đơn giản, ngô nghê cùng với cách chọn diễn viên nghiệp dư và tuỳ tiện. Đặc biệt là tài dàn dựng cẩu thả của ông đạo diễn (từng giữ kỷ lục Việt Nam về dựng tốc hành 70 cảnh phim trong một ngày!). Xin đơn cử vài lỗi bắt giò từ bộ phim Cửa Ngõ do ông làm.
Phim truyền thống này kể về chuyện chiến đấu cuả đội biệt động anh hùng ở một tỉnh giáp ranh Sài Gòn , có một cảnh quay cuộc họp báo thời trước năm 1975. Góc quay cứ tuỳ tiện, phiên phiến, để lọt vào bối cảnh vô số chi tiết của cuộc sống đương đại ngày hôm nay: Những chiếc đồng hồ treo tường hiệu Gimiko, áo quần ai mặc cũng kiểu thập niên 1990 trở lại đây, áo dài trắng nữ sinh may theo lối mới. Phóng viên dự họp báo xài áo ký giả có chữ Fuji sau lưng, trong khi thời ấy làm gì đã có hãng này ở miền Nam?
Lại có một tình huống như sau: Một nhân vật là cơ sở mật cuả anh chiến sĩ đặc công hoạt động trong lòng địch, đã mưu trí đánh tháo cho anh ta thoát khỏi tay địch trong một tình huống khá ngặt nghèo. Để che mắt địch, anh ta yêu cầu người lính đặc công bắn một phát súng vào chân anh ta. Một trường đoạn cực hay, có nhiều đất để diễn. Thế mà anh chiến sĩ đặc công lại lạnh lùng nâng súng lên và “đoàng” một phát như bắn một con gà! Lỗi do ai, vì diễn viên nghiệp dư không hiểu vai diễn, hay do đạo diễn ?
Trong phim này còn quá nhiều chi tiết vô lý, chứng tỏ đạo diễn quá thiếu vốn sống ở miền Nam trước Giải phóng: có đến hai ba lần tên tỉnh trưởng lột bông mai trên ve áo sĩ quan ngụy dưới quyền ném xuống đất như trong những vở kịch rẻ tiền; đi hành quân, xe cấp uý cũng dám gắn cờ lệnh trên mũi xe Jeep chạy ào ào(trong khi đúng ra chỉ cấp tá trở lên mới được gắn cờ trước mũi xe), nhưng khi dừng xe lại mở cửa, lính từ tốn bước xuống rất có trật tự!
Lại có cảnh một sĩ quan ngụy một lần tức khí đánh vào mặt cố vấn Mỹ rồi ngay sau đó được thăng chức (Có lẽ vì cú đấm chưa chạm mặt, như góc quay kỹ xảo quá vụng cho thấy rõ ràng ). Diễn tả như một đạo quân ô hợp trong khi những lời thoại nói rõ đó lại là lính một sư đoàn dù khét tiếng của Mỹ -nguỵ. Nếu những chiến sĩ biệt động anh hùng cuả chúng ta chiến thắng một đạo quân như thế thì quá dễ dàng. Lỗi do ai ?
Một chuyện khác thuộc về công tác chỉ đạo cuả đạo diễn: trong phim Trùng Quang tâm sử (TFS), hai nhân vật là võ sĩ thời Hậu Trần đấu với nhau không dùng võ cổ truyền mà lại.... đánh võ Karate hiện đại, từ cách chào đến cách ra đòn mà bất cứ ai học sơ qua môn võ này cũng biết. Cũng phim này, có cảnh bọn cướp bắn tên, và ... mũi tên rơi cách khoảng vài mét, thấy rõ trong khung hình.
Chẳng lẽ chuyện này cũng cần những kỹ xảo ghê gớm như trong Thập diện mai phục? Diễn viên không biết đánh võ, bắn tên đã đành , nhưng còn đạo diễn ở đâu, diễn viên đóng thế ở đâu ? Xem phim truyền hình Lục Vân Tiên cũng thế, một diễn viên là ca sĩ vào vai Vương Tử Trực múa võ cứng quèo, lóng ngóng, vũ khí muốn rớt khỏi tay. Nghĩ mà thương cho những nhân vật văn võ song toàn cuả cụ Nguyễn Đình Chiểu!
Đạo diễn là người chịu trách nhiệm về việc chọn diễn viên. Phải chọn diễn viên sao cho hợp vai thì mới mong phim thành công. Một phim truyền thống, đạo diễn lại giao một diễn viên chuyên đóng vai chính diện từng “chết vai” cảnh sát hình sự trong một xêri phim truyền hình khác vào vai phản diện, một sĩ quan vào loại ác ôn. Diễn viên chuyên nghiệp thể hiện vai đa dạng, thì chả sao. Đằng này, cách đóng của anh ta vẫn ngời ngời khí thế tiến công làm cho khán giả cứ tha hồ băn khoăn nghĩ hay anh ta là tình báo của ta hoạt động trong lòng địch, đến cuối phim mới biết mình vẫn bé cái nhầm. Lỗi do ai?
Một phim khác cuả TFS mà kịch bản cuả tác giả Phạm Thùy Nhân viết dựa theo hai truyện đường rừng nổi tiếng Kòn Trô và Sương gió biên thùy cuả nhà văn Lý Văn Sâm. Trong truyện, hai nhân vật chính là một tướng cướp trẻ tuổi mới hai mươi và một cô nữ sinh tuổi vừa đôi tám (Cái tuổi ấy mới dễ yêu, dễ rung động, dễ sai lầm như nội dung truyện thể hiện). Khi lên phim, chắc vì Việt Nam dư diễn viên diễn tả cảnh hút thuốc lá và khóc, nhưng quá thiếu diễn viên biết cưỡi ngựa và đánh võ (tướng cướp ở rừng mà ), nên người ta chọn một võ sư tuổi trạc ngũ tuần vào vai Kòn Trô (Lê Văn Nghĩa) và một nữ diễn viên khá tên tuổi nhưng cũng đã băm lăm cái xuân xanh đóng vai cô nữ sinh (Việt Trinh ).
Vì rất yêu thích nhà văn Lý Văn Sâm nên cả nhà tôi cố tập trung theo dõi bộ phim rồi mọi người lăn ra cười: Sao Kòn Trô mà bụng lại ô dề dữ vậy cà, trèo voi xuống ngựa từ tướng mạo đến động tác sao mà trông phục phịch mất cả mỹ cảm. Còn vai cô nữ sinh trong phim có lẽ vì diễn viên đã quá từng trải ngoài đời nên diễn cảnh tình đầu trong sáng xem ra đầy kinh nghiệm, từng cái liếc mắt đưa tình với chàng tướng cướp không ngây thơ mà sắc như gươm, ngúng nguẩy giả nai thì già ngắc! Chẳng lẽ diễn viên truyền hình của nước ta thiếu những gương mặt trẻ đến thế ? Lỗi do ai?
Còn vô số những hạt sạn, những chi tiết tiếu lâm như thế trong những phim truyền hình Việt Nam khác mà tôi không dám liệt kê nhiều, sợ chạm tự ái ai đó. Nói là tiếu lâm hơi đau lòng nhưng rõ là làm nghệ thuật mà không làm đến nơi đến chốn thì chỉ là một trò hề, nhiều lúc làm khán giả bình dân phải cười ra nước mắt. Tôi không nói đến chuyện công nghệ làm phim cao hay thấp, kinh phí nhiều hay ít vì những hạt sạn nêu trên đâu cần phải công nghệ cao hay nhiều tiền mới khắc phục được.
Những hạt sạn ấy, sự cẩu thả, tùy tiện ấy phải chăng đến từ lối tư duy thiếu tôn trọng người xem cuả mấy vị đạo diễn thường nghĩ: “Chậc! Phiên phiến thôi cũng được, ai biết đâu đấy! Khán giả bình dân ấy mà !“. Nói cho rộng ra, hình như đó cũng là căn bệnh trầm kha của cách làm phim lịch sử, cách làm phim truyền hình Việt Nam hiện nay.
Nếu được, xin VIetNamNet mở một mục nhỏ, ví như “Những hạt sạn trong phim truyền hình Việt Nam “ để khán giả tham gia nhặt sạn trong phim. Chắc sẽ rất xôm tụ vì thường ngày, hàng ngàn, hàng chục ngàn người chong mắt xem phim Việt Nam trên màn ảnh nhỏ cũng đang phải cau mày, nhăn mặt như tôi. Thiển nghĩ, biết đâu nhờ thế lại giúp các nhà đạo diễn bớt tự cao tự đại, cao đàm khoát luận về giải thưởng này, giải thưởng nọ, mà có một thoáng giật mình nhìn lại chính công việc cuả mình, làm những bộ phim nếu chưa hay thì cũng đàng hoàng, ít sạn, ít chuyện như đùa. Hay nói cách khác, giúp các vị đạo diễn tìm lại được sự tôn trọng khán giả của mình, dù họ là bình dân hay trí thức ...
