Cùng với sự đầu tư bảo tồn, tôn tạo, phát huy giá trị khu di tích lịch sử và danh thắng Yên Tử, hệ thống dịch vụ phục vụ tại đây cũng không ngừng phát triển.
Có thể nói, ngày nay du khách đến Yên Tử được phục vụ hết sức chu đáo với phong phú các mặt hàng từ đồ sắp lễ, hàng lưu niệm đến ăn uống, nghỉ ngơi. Tuy nhiên, chính cái sự phục vụ chu đáo này đã và đang bộc lộ nhiều tồn tại, bất cập…
Bán hàng rong ở Yên Tử
Lượng không đi đôi với chất
Vào thời điểm này khách đến Yên Tử đã vãn. Nhiều hàng quán đã đóng cửa chờ vào dịp mùa hội sau, chỉ còn lại một số ít điểm duy trì bày bán cầm chừng. Thế nhưng ai đã đến Yên Tử vào mùa chính hội hẳn sẽ chưa quên không khí buôn bán nhộn nhịp, sôi động thế nào. So với cách đây 5 năm, số lượng hàng quán ở Yên Tử tăng gấp 3 đến 4 lần. Theo thống kê của UBND xã Thượng Yên Công, hiện có 313 điểm kinh doanh trên dọc tuyến di tích Yên Tử, trong đó chỉ tính từ chân bến xe Giải Oan lên chùa Đồng là 279 điểm.
Điều đáng nói là hệ thống dịch vụ ở đây tuy lượng nhiều nhưng lại không đi đôi với chất. Mặc dù lực lượng an ninh làm việc rất tích cực song vào mùa chính hội nhiều điểm bán hàng vẫn bày bán thiếu lề lối. Nhiều người còn tranh thủ chiếm dụng thêm chút vỉa hè, lòng đường để bày hàng, chào mời khách. Con đường lên các điểm di tích Yên Tử vốn đã chật hẹp, lại còn bị hàng quán chen lấn nên việc tắc nghẽn giao thông dịp chính hội là chuyện thường xuyên xảy ra. Đã thế, các mặt hàng bày bán tại đây cũng không có gì độc đáo. Quán nào cũng đầy ắp vòng, khánh, băng đĩa, bánh kẹo, nước giải khát v.v... Hàng ăn thì thiếu không gian, nhất là những hàng quán từ điểm chùa Giải Oan trở lên đỉnh núi khá tạm bợ, lụp sụp, chỉ phục vụ được nhu cầu nhỏ lẻ, còn khách ăn theo đoàn với số lượng lớn thì không đáp ứng được. Anh Nguyễn Trung Hải, Giám đốc Trung tâm quản lý di tích Yên Tử, cho biết: Nhiều đoàn khách rất muốn tìm quán ăn ngon lành, sạch sẽ ngay tại Yên Tử nhưng ở đây hiện chưa có điểm nào được đầu tư lớn. Bởi vậy họ đều phải quay ra trung tâm thị xã Uông Bí hoặc về Hạ Long...
Ngoài 2 điểm phục vụ ăn uống tại chân bến xe Giải Oan và chùa Hoa Yên, hệ thống hàng quán nói chung chưa được phân khu rõ ràng. Thay vì mỗi khu bán một mặt hàng nhất định thì các hàng ăn, uống, nghỉ ngơi, bán hàng lưu niệm ở Yên Tử vẫn còn bố trí xen lẫn với nhau. Đặc biệt tình trạng buôn bán không đúng mặt hàng đăng ký kinh doanh khá phổ biến. Trong 3 tháng hội, dọc tuyến từ chân bến xe Giải Oan lên chùa Đồng có thể bắt gặp những điểm bán đồ lưu niệm phục vụ cả ăn sáng hoặc nghỉ ngơi qua trưa. Quán nhỏ thì đặt chõ xôi hay úp gói mì tôm, quán rộng hơn còn kê bàn uống nước, rải chiếu cho khách ngồi tản lộc, ngủ nghỉ. Điều này không chỉ gây khó khăn trong công tác quản lý mà còn tạo ra hình ảnh phản cảm, thiếu mỹ quan ở nơi linh thiêng. Chị Lý Thị Thịnh, 1 trong 9 chủ nhà hàng ăn uống khu vực chân bến xe Giải Oan, bày tỏ: Nếu cứ tình trạng buôn bán bát nháo như thế này thì những người làm ăn nghiêm chỉnh, kinh doanh đúng pháp luật đến phải đóng cửa nếu không muốn bắt chước, làm giống như người ta để kiếm chút lời lãi...
Nguyên nhân do đâu?
Theo đánh giá chung, mặc dầu lượng khách lên Yên Tử những năm gần đây tăng lên nhưng việc kinh doanh dịch vụ ở đây lại không nhờ thế mà khá giả. Nguyên nhân là do "cung" vượt quá "cầu". Năm 2010, lượng khách lên Yên Tử tăng gần gấp 3 lần năm 2005, nhưng số hộ kinh doanh hiệu quả lại giảm, thậm chí nhiều hộ còn thua lỗ. Nguyên nhân của tình trạng này, ngoài do số lượng hàng quán tăng vọt, cung tăng trưởng nhanh hơn cầu, còn bởi chi phí kinh doanh quá lớn. Đặc biệt là khoản tiền thuê điểm khá nặng nề. Và vì thế, nhiều chủ hộ đã xoay xở bằng cách bất chấp lề lối, quy định để kiếm lãi.
Ngoài 2 khu kinh doanh dịch vụ ăn uống ở chân bến xe Giải Oan, chùa Hoa Yên và 11 hàng quán quanh khu trụ sở nhà an ninh vốn đã được đấu thầu từ nhiều năm trước, cộng với nhà hàng Yên Sơn, là nhà nghỉ công đoàn của cán bộ nhân viên Trung tâm quản lý di tích Yên Tử, còn lại trên 250 điểm hàng quán khác ở Yên Tử hiện đều phải nộp lệ phí thuê điểm. Tuỳ vào từng vị trí, diện tích mà giá tiền cao hay thấp, có điểm chỉ vài triệu nhưng cũng có điểm lên tới hàng trăm triệu đồng trong dịp 3 tháng hội. Như ở chợ hoa xuân, giá dao động từ 2-15 triệu đồng/điểm, ở chân ga cáp treo từ 30-70 triệu đồng, còn ở An Kỳ Sinh, chùa Đồng thì khoảng trên dưới 50 triệu đồng...
Chính vì lệ phí thuê mặt bằng cao dẫn đến tình trạng hộ kinh doanh nào cũng tìm mọi cách tận dụng không gian, chiếm dụng diện tích công, bán hàng không đúng quy định nhằm kiếm lời. Anh Lý Đức Hải, Phó Chủ tịch UBND xã Thượng Yên Công, cho biết: Nhiều hộ kinh doanh biết sai mà vẫn phải làm vì thực tế tình hình kinh doanh khó khăn quá. Thậm chí có hộ vi phạm, chúng tôi đến xử lý, họ nói thẳng, các anh cứ lập biên bản, bà con chúng tôi chấp nhận nộp phạt, còn không thì đành phải đóng cửa.
Tình trạng hệ thống dịch vụ Yên Tử nhỏ lẻ, thiếu chuyên nghiệp như hiện nay đã và đang tạo nên hình ảnh, ấn tượng thiếu thiện cảm trong mắt du khách. Điều này đương nhiên kìm hãm sự phát huy giá trị di sản cũng như hạn chế nâng cao mức sống của người dân địa phương. Bởi vậy hơn lúc nào hết hệ thống các dịch vụ Yên Tử cần có sự quy hoạch một cách tổng thể, trong đó nhất thiết phải phân khu chức năng rõ ràng, hợp lý.