Nói đến mảng sáng tác này, hẳn nhiều người sẽ bật lên rằng: Có chứ, Quảng Ninh từng có những sáng tác dành cho thiếu nhi rất hay, đi vào trái tim tuổi thơ sống mãi đến giờ. Đúng là như vậy! Nhưng...
Tranh vui tết Trung thu của tác giả trẻ Đào Thế Am.
Ảnh chụp: P.H
Âm nhạc xin được nhắc đến đầu tiên bởi đặc điểm tuổi nhỏ ưa ca hát, nhảy múa, những ca khúc viết cho các em rất nhanh có thể đi vào đời sống hàng ngày. Ca khúc Em yêu đất Mỏ quê em của nhạc sĩ Bùi Đức Huyên với giọng ca của cố NSND Lê Dung ngày ấy đã từng vang lên trong Nhà hát lớn Hà Nội, làm rung động bao trái tim, không chỉ tuổi thơ mà ở mọi lứa tuổi. Đến nay ca khúc này vẫn được xem là ca khúc có sức sống lâu bền nhất của Quảng Ninh. Lớp nhạc sĩ đi sau cũng để lại một vài ca khúc hay, như nhạc sĩ Đỗ Hoà An với Tiếng hát chim sơn ca, Thuyền giấy, Rối muốn làm người, Xuân Nhật với Tiếng sóng, Trần Dần với Mười mùa hoa nở, Biển quê em... Một đặc điểm cần nhắc đến ở giai đoạn này, đó là các ca khúc có tiếng vang ấy thường gắn liền với tên tuổi một giọng Hoạ my vàng, không ít trong số đó nay là những giọng hát thành danh của Quảng Ninh như Ngọc Anh, Hồ Quỳnh Hương v.v... Kể đến các nhạc sĩ dành nhiều tâm huyết cho các em, chuyên tâm mảng sáng tác này của Quảng Ninh thì có thể nhắc đến cố nhạc sĩ Trần Dần, món quà cuối đời ông dành tặng thiếu nhi là tập ca khúc Đàn sao lên mỏ, phổ thơ của riêng nhà thơ Trần Ngọc Tảo với 16 bài hát có ca từ trong trẻo, âm nhạc vui tươi, hồn nhiên. Đây cũng là tập ca khúc duy nhất ở Quảng Ninh phổ thơ riêng của một tác giả, cũng là tác phẩm hiếm hoi về âm nhạc dành riêng cho các em. Ngoài ra, Quảng Ninh chỉ có thêm nhạc sĩ Xuân Tích đã xuất bản được tập ca khúc cho thiếu nhi là Mùa thu vào nhà, dày dặn với 27 ca khúc.
Văn chương là lĩnh vực có thể tải nhiều nhất số lượng tác phẩm đề tài này, như một tác giả có tên tuổi của Quảng Ninh nhận xét, rằng: số lượng tác phẩm thì nhiều nhưng để thật hay thì lại chưa có! Điểm tên những tác phẩm văn xuôi tiêu biểu, có thể kể đến truyện vừa Trước mùa mưa bão của nhà thơ Trần Nhuận Minh, 2 tập truyện ngắn Gánh chèo mảnh và Măng bão của cố nhà văn Võ Huy Tâm. Chuyên tâm với nhiều tác phẩm viết cho các em nhất có lẽ là nhà thơ Nguyễn Châu. Trong đó, tập truyện ngắn Nhái bén ra biển là đặc sắc hơn cả với nhiều truyện hay, xúc động, gợi lên những bài học sinh động, dí dỏm mà sâu sắc. Ông cũng là tác giả hiếm hoi của Quảng Ninh vẫn để tâm viết nhiều cho các em, thời gian gần đây đã xuất bản tập truyện đồng thoại Anh em nhà hến và truyện thơ Con trai Bạch Tuộc. Ngoài ra cũng cần nhắc đến tác giả Trần Tâm với tập truyện ngắn tiêu biểu nhất là Bây giờ mùa ỏng đang xanh sinh động, giàu chất văn chương; rồi Nguyễn Đức Huệ với tập Bảo tàng trên biển; Thảo Ngọc với Cuộc thám hiểm thất bại, Lê Toán viết rất nhanh, trong thời gian ngắn đã ra được 2 tập truyện, chuẩn bị xuất bản tập thứ 3...
Mảng thơ thì đáng kể hơn cả là tập Sừng trăng của nhà thơ Nguyễn Châu với nhiều bài dí dỏm, thể hiện óc quan sát hồn nhiên, rất đáng yêu của tuổi nhỏ, Vũ Khiêm có tập Màu tím đưa nôi, Trần Ngọc Tảo có Rồng rắn vào thành phố và Cưỡi trâu lên trời... Các tác giả khác như Trần Tâm, Nguyễn Đức Sinh v.v... cũng đều đã có tập thơ cho các em. Đặc biệt, cố nhà thơ Lương Vĩnh Phúc đã viết cho các em tới 9 tập thơ với một số bài hay như Dấu á, Mưa trong phố...
Dẫu không chuyên tâm nhưng các cây cọ của Làng tranh Yên Hưng mỗi dịp triển lãm vẫn thấp thoáng có những tranh đẹp về đề tài thiếu nhi. Tiêu biểu như Vũ Tư Khang, Đặng Đình Nguyễn, những họa sĩ có tác phẩm được đánh giá cao vẽ Bác Hồ với thiếu nhi. Đáng mừng là xuất hiện một số cây cọ trẻ ở vùng đất này tỏ ra khá có duyên khi vẽ về tuổi thơ với sắc màu tươi vui thể hiện được nét hồn nhiên, trong sáng như Đào Thế Am, Đỗ Thành Duy, Nguyễn Sỹ Chuyên, Hà Quý Phong...
Về kịch, những vở diễn về đề tài thiếu nhi đáng nhớ phải kể đến Lâu đài tuổi thơ (kịch bản của NSƯT Bằng Thái). Lấy hình tượng từ nguyên mẫu trong đời thực, Lâu đài tuổi thơ đề cập đến những thân phận con trẻ sớm phải bước vào đời với bao nỗi éo le, nhọc nhằn. Đề cao giá trị nhân văn, vở diễn có thể nói là đã lay động được trái tim người xem, thôi thúc con người sống có trách nhiệm với tuổi thơ hơn, yêu thương nhau hơn...
Lướt qua một số tác phẩm ở các thể loại trên đây có thể chưa thật đầy đủ nhưng đó cũng là phần sáng nhất khi nói về những sáng tác dành cho thiếu nhi của Quảng Ninh. Và bạn đọc cũng dễ nhận ra, phần lớn những tác phẩm này là của một thời cách đây tới hàng chục năm trở về trước. Còn nhìn vào hiện tại, những tác phẩm VHNT dành cho thiếu nhi vừa ít lại vừa hạn chế về chất lượng. Riêng về văn học, chúng ta chưa từng có tuyển tập dày dặn đáng kể nào về mảng sáng tác này. Đó là điều đáng để lưu tâm, suy nghĩ!
Nói về nguyên nhân, ý kiến chung của nhiều tác giả cho rằng, những năm trước đây, chúng ta có nhiều những cuộc vận động sáng tác cho các em do các cơ quan, đơn vị có trách nhiệm tổ chức. Từ đó, những sáng tác chất lượng cao ra đời. Lâu nay, những cuộc thi như thế ít được tổ chức nên không tạo thành phong trào sáng tác cho các em. Mặt khác, do đặc thù vừa khó sáng tác mà sáng tác ra lại khó nổi tiếng nên ngày càng ít tác giả theo đuổi đề tài này. Lớp tác giả trẻ không thấy có ai chuyên tâm, một số đã có những tác phẩm sáng tác về đề tài này khi còn độ tuổi thiếu nhi, lớn rồi lại thôi... Nhưng dẫu với lý do gì thì các ý kiến đều có khẳng định chung là những sáng tác này hiện nay đã kém đi nhiều so với trước kia, không có tác giả chuyên tâm, chất lượng tác phẩm có tiếng vang không xa...
Mong rằng, chúng ta sẽ có giải pháp hiệu quả để mảng sáng tác cho thiếu nhi hôm nay có nhiều hơn những tác phẩm hay, góp phần bồi đắp tâm hồn trẻ thơ - thế hệ tương lai đất nước.
