"Hồi ký" và "internet" đều là hai vấn đề nóng hiện nay. Một thể loại văn học nhiều yếu tố hấp dẫn và một phương tiện chuyển tải nhanh "chóng mặt". Vừa qua, một sự kiện gây "ồn ào" trong giới văn học, khởi đầu từ cư dân mạng, liên quan đến hai từ này, đặc biệt là tên tác giả đứng giữa: Hồi ký của GS Nguyễn Đăng Mạnh (GS NĐM) trên internet.
Mặc dù chưa in thành sách, nhưng sự xuất hiện của hơn 300 trang hồi ký này có những ảnh hưởng ít nhiều tới công chúng nhiều lứa tuổi. Những thông tin, ý kiến ghi lại dưới đây hy vọng góp một cái nhìn thẳng thắn về hồi ký này, đồng thời đặt ra những vấn đề về thông tin trên internet.
Riêng hay chung?
Một hồi ký nếu viết chỉ để cho bản thân thì sẽ không có gì để nói. Có chăng chỉ là những trao đổi trong phạm vi hẹp những người được tác giả công bố. Cách đặt vấn đề trong hồi ký của GS NĐM trên internet là "Vậy tôi viết hồi ký với tư cách gì? Chỉ để cho mình được giải tỏa cũng được chứ sao!" và trả lời của GS gần đây trên mạng khẳng định: Đây mới là bản viết nháp, còn chỉnh sửa, không chủ ý đưa lên mà do người khác cố tình đẩy lên mạng. Như vậy, hơn 300 trang viết, trong đó trừ phần về bản thân, còn một lượng thông tin lớn về chân dung lãnh tụ cùng nhiều nhà văn, nhà thơ khác (với đầy đủ hỉ, nộ, ái, ố qua "con mắt" của GS NĐM) vốn được ông viết ra với ý định lúc đầu là để "trong nhà". Đó là chuyện riêng!
Thế nhưng sự thật là hàng trăm trang viết đã được tung lên mạng và lan ra nhanh chóng. Nhiều ý kiến đánh giá khác nhau, chia sẻ ở góc độ này, phản ứng ở góc độ kia... Như thế không còn là chuyện riêng nữa! Nhất là khi "cha đẻ" của những thông tin này là người đã có nhiều uy tín trong nghiên cứu và giảng dạy văn học. Tác giả -GS NĐM phải có trách nhiệm trước sự cố này.
Trước hết là với người đọc. Không phải bất cứ người đọc nào cũng có một phông văn hóa, một vốn kiến thức, một bộ lọc đủ sức để thẩm định những thông tin "xuất bản" tự do trên mạng. Cư dân mạng chủ yếu là giới trẻ. Họ có kiến thức nhưng cũng "nhạy cảm" với những thông tin có vẻ trái chiều. Chắc chắn hồi ký này sẽ treo lơ lửng trong người đọc một câu hỏi lớn về độ chân thực liên quan đến nhiều cá nhân có ảnh hưởng tới đất nước và đời sống VHNT nước nhà. Cần một tiếng nói dù ít dù nhiều từ phía tác giả đối với công chúng!
Còn với văn nghệ sĩ. Không thể phủ nhận những thông tin ở hai phần chân dung nhà văn hiện đại trong hồi ký của GS NĐM "vấp" phải nhiều ý kiến không đồng tình ở nhiều mức độ khác nhau của giới văn học nghệ thuật. Nhà văn Vũ Tú Nam nói: Tôi đã đọc từ đầu chí cuối, thấy những trang viết về Xuân Diệu, Nguyễn Tuân… tác giả vẫn là Nguyễn Đăng Mạnh của Nhà văn, tư tưởng và phong cách ngày trước, ghi chép công phu, văn sắc sảo, phác họa chân dung người nào ra người nấy. Nhưng có nhiều chỗ khác lạ khiến tôi ngờ ngợ.
Trong hồi ký này, có những việc nói không đúng sự thật, phần lớn là theo lời kể của người khác, những câu chuyện bên bàn trà, mâm nhậu, không có gì đáng tin cậy.
Một nhà văn khác (cũng được nhắc trong hồi ký, xin không nêu tên), bày tỏ ý kiến ở góc độ khác: Tôi nghĩ rằng một người có tầm như GS NĐM khi viết hồi ký sẽ nói nhiều về những vấn đề lớn của nền văn học nghệ thuật nước nhà, chứ không phải là những chuyện vụn vặt, đời tư của người khác. Cùng một "cung" cảm xúc như ông, nhà văn Tô Hoài chia sẻ với Hànộimới: Tôi đã đọc hồi ký này rồi, tôi cũng đã đọc nhiều báo, họ công kích ông Mạnh lắm. Nhưng tôi không có ý kiến gì. Năm nay tôi đã 90 rồi, tôi thực lòng không muốn phát biểu một chút nào về chuyện này. Ông còn nói vui: Tôi đang viết bài Tết!
Rõ ràng "ông Dế mèn" không vui! Chẳng phải vì chuyện động đến cá nhân ông mà vì cái sự chả đáng có của văn học nghệ thuật nước nhà.
Bên cạnh những ý kiến đi vào "xác minh" những thông tin về các văn nghệ sĩ "thiếu căn cứ" trong hồi ký này, nhiều người bày tỏ bức xúc ở góc độ cách nhìn nhận, cách đánh giá, cách ứng xử của tác giả khi đứng trước trang hồi ký. "Tác giả của hồi ký "Cô bé nhìn mưa" cũng đã cân nhắc nhiều thông tin khi đưa vào tác phẩm, có chắc không, nếu chắc nhưng nói ra lúc nào, như thế nào là cả một vấn đề liên quan đến cái tâm người cầm bút".
Thiết nghĩ Hội Nhà văn Việt Nam cần có nhìn nhận đầy đủ và tiếng nói chính thức về vấn đề này. Bởi lẽ những trang viết về phần cuộc đời riêng của GS gắn liền với một giai đoạn lịch sử, xã hội của đất nước không phải là không có giá trị. Nhưng nhận định của ông về chân dung nhiều nhà văn (đã từng được khẳng định) cũng ít nhiều có đóng góp cho văn học nghệ thuật nước nhà cần có ý kiến chính thức từ Hội Nhà văn. Có nên ngồi lại với nhau chăng, giữa tác giả và Hội Nhà văn Việt Nam để "nói một điều" với với công chúng, để những gì "không hay, không phải" chính thức lùi vào quá khứ.
Đó cũng là trách nhiệm của một GS, một nhà giáo trước đất nước, bạn đọc nói chung và giới học trò nói riêng.
Quản lý thông tin trên internet
Nhà thơ Trần Đăng Khoa có nói đây là thông tin chưa chính thức in thành sách. Nhưng vì nó được đưa lên internet, nên những ý kiến phản hồi, trao đổi (nếu có) trước hết cũng cần phản ánh trên hệ thống này.
Nhà văn Lê Văn Thảo, Chủ tịch Hội Nhà văn TP Hồ Chí Minh nói:Hồi ký này chủ yếu lan truyền trong giới nhà văn thường xuyên "lướt" mạng và ông biết cũng là qua lời một đồng nghiệp ở một trang web văn học nghệ thuật: "Tôi đọc thấy dài quá, tôi ngán. Hơn nữa lối viết của tác giả thể hiện sự thiếu chân thực, nên ráng lắm được mấy chục trang là tôi không đọc nữa". Nhà văn Lê Văn Thảo quan tâm tới góc độ khác của sự cố này: ông đề nghị phải gấp rút có quy chế về quản lý thông tin nói chung và văn chương trên internet nói riêng.
Về điều này, ông Lưu Vũ Hải, Cục trưởng Cục Quản lý phát thanh truyền hình và thông tin điện tử (Bộ TT và TT) đã trả lời báo Hànộimới: Tới đây sẽ có một thông tư về hướng dẫn hoạt động thông tin trên internet, căn cứ theo Nghị định 97 của Chính phủ (28-8-2008) về quản lý, cung cấp, sử dụng dịch vụ internet và thông tin điện tử trên internet. Thông tư này sẽ điều chỉnh những hoạt động như sự việc hồi ký nói trên. Ông Lưu Vũ Hải cho rằng, điều nguy hiểm là người đưa thông tin lên mạng mà lại chưa xác định được mức độ đúng sai của thông tin. Tuy nhiên, đối với những dạng thông tin có tác giả, tên tuổi cụ thể thì việc quản lý không quá khó khăn. Thông tư này sẽ có những nội dung điều chỉnh các hoạt động như đưa thông tin lên mạng mà chưa được phép theo Luật Xuất bản hoặc các luật liên quan khác.
Như vậy, ít nhiều khi ra đời tới đây, thông tư này sẽ góp phần định hướng đối với hoạt động thông tin trên internet nói chung và đời sống văn học mạng đang phát triển mạnh mẽ nói riêng hiện nay.
