Trung tuần tháng 5 vừa qua, chúng tôi đến xã Đại Yên (TP Hạ Long) để tìm hiểu tình hình đời sống của hàng trăm lao động sau khi các cơ sở khai thác đá trên địa bàn bị đình chỉ. Khi được hỏi về vấn đề này, một đồng chí cán bộ UBND xã Đại Yên cho biết: “Từ khi các cơ sở khai thác đá trên địa bàn bị rút giấy phép, vấn đề việc làm và đời sống của nhiều lao động vốn là công nhân trong các mỏ đá đã và đang trở thành vấn đề nan giải đối với địa phương. Có lẽ, các bạn cứ xuống cơ sở nghe doanh nghiệp và người lao động phản ánh thì sẽ khách quan hơn”.
Những người lao động thì phải bòn mót thủ công. Chủ doanh nghiệp đầu tiên chúng tôi gặp là ông Phạm Thành Huân, Giám đốc Xí nghiệp Thạch Sơn. Vừa gặp chúng tôi, ông Huân đã than thở: “Quả thực, nếu tính lãi suất, thì mỗi năm, doanh nghiệp chúng tôi chỉ lãi 40 đến 50 triệu đồng là cùng, nhưng quan trọng là từ khi đi vào hoạt động, doanh nghiệp chúng tôi đã tạo việc làm và thu nhập từ 1 đến 1,5 triệu đồng/tháng cho hơn 100 lao đông dôi dư ở địa phương”. Theo ông Huân thì Xí nghiệp của ông được UBND tỉnh cho phép khai thác đá trên diện tích 11,1ha tại thôn Yên Cư với trữ lượng khoảng trên 1,5 triệu m3 đá vôi thời hạn 20 năm. Ngay sau khi có quyết định được phép khai thác, Xí nghiệp đã lập thiết kế kỹ thuật thi công với công suất khai thác 32.000m3/năm và báo cáo đánh giá tác động môi trường, đồng thời đầu tư trên 2 tỷ đồng để mua máy móc, thiết bị, xây dựng nhà xưởng và làm đường giao thông nội mỏ... và tiếp nhận trên 100 lao động ở địa phương vào làm việc. Những tưởng công việc cứ thế “xuôi chèo mát mái” thì đến năm 2004, UBND tỉnh có quy hoạch xây dựng khu đô thị mới phía Tây thành phố, vì thế, ngày 27-6-2004, UBND tỉnh có quyết định thu hồi giấy phép khai thác đá của các doanh nghiệp trên địa bàn xã Đại Yên. Cùng với các doanh nghiệp khác, lãnh đạo Xí nghiệp Thạch Sơn làm đơn kiến nghị gửi đến các cấp trong tỉnh để xin gia hạn. Cùng với đó, hàng chục lao động trong doanh nghiệp cũng làm đơn kiến nghị xin tiếp tục cho phép khai thác. Nhận thấy đây là kiến nghị chính đáng của người lao động và doanh nghiệp, ngày 9-10-2006, UBND tỉnh đã chỉ đạo Sở Tài nguyên và Môi trường phối hợp với một số cơ quan khác của tỉnh xem xét những kiến nghị đó. Ngày 24-10-2006, đoàn công tác liên ngành của tỉnh do Sở Tài nguyên và Môi trường chủ trì đã đến kiểm tra thực địa. Ngay sau khi kiểm tra, nhằm giúp doanh nghiệp thu hồi vốn và tạo điều kiện để số lao động có việc làm trong thời gian tìm việc làm khác, đoàn công tác đã kiến nghị UBND tỉnh cho phép Xí nghiệp khai thác hết cốt +1 và thời hạn đến hết năm 2007. Ông Phạm Thành Huân cho biết: “Tuy trữ lượng đá còn khá nhiều, nhưng đến hết thời điểm gia hạn, do thiết bị, nhân lực hạn chế, nên chúng tôi vẫn chưa khác thác hết được. Hiện nay, núi đá còn rất nham nhở, gây mất mỹ quan. Đặc biệt là một số công nhân trước đây của Xí nghiệp vẫn thường xuyên vào bòn, mót dẫn đến rất nguy hiểm do không có biện pháp đảm bảo an toàn lao động.” Cũng giống như doanh nghiệp Thạch Sơn, khi gặp chúng tôi, ông Trần Anh Đào, Giám đốc Xí nghiệp Tiến Đạt cũng bày tỏ sự băn khoăn về vấn đề việc làm và thu nhập cho lao động của doanh nghiệp mình. Ông Đào kể, từ khi có quyết định thu hồi giấy phép khai thác đá của UBND tỉnh đến nay, lúc nào ông cũng như ngồi trên “chảo lửa” không chỉ vì số tiền hơn tỷ đồng đầu tư mua sắm thiết bị chưa thu hồi được bao nhiêu, mà cuộc sống của hơn 100 lao động bị mất việc làm, hoàn cảnh hiện đang rất khó khăn. Ông Đào khẳng định, từ khi đi vào hoạt động đến nay, Xí nghiệp luôn tuân thủ nghiêm ngặt quy trình khai thác, đảm bảo an toàn, nên được chính quyền và nhân dân địa phương ủng hộ. Như để minh chứng cho điều này, ông Đào đã đưa chúng tôi xem kiến nghị của lãnh đạo khu 5, nơi có khai trường của Xí nghiệp gửi các cấp trong tỉnh. Nội dung của kiến nghị này cho thấy, những năm qua, trong quá trình sản xuất, Xí nghiệp đã có nhiều đóng góp trong công tác xoá đói, giảm nghèo cho nhân dân địa phương. Đặc biệt, doanh nghiệp đã tiếp nhận một số lao động vốn là đối tượng có tiền án, tiền sự vào làm việc, góp phần đảm bảo ANTT trên địa bàn, vì vậy rất mong UBND tỉnh cho phép Xí nghiệp tiếp tục sản xuất hết phần đá vôi đang khai thác dang dở. Và điều này được khẳng định rõ hơn trong công văn số 407 ngày 19-3-2009 của Sở Tài nguyên và Môi trường báo cáo lên UBND tỉnh cũng cho rằng, kiến nghị của khu 5 là có cơ sở. Ông Đào khẳng định, hiện nay trên khai trường của Xí nghiệp vẫn còn một số người vào bòn, mót đá, rất khó ngăn chặn. Thiết bị khai thác nằm hoen rỉ như thế này. Gần 3 giờ chiều, chúng tôi có mặt tại khai trường của Xí nghiệp Tiến Đạt. Từ ngoài nhìn vào, dãy núi đá đang khai thác dở trông nham nhở như chiếc bánh mỳ bị bầy cá rô đớp. Lúc này, tại chân núi có 5 người đang hỳ hục đập đá. Người nào, người nấy mồ hôi nhễ nhại. Trên dãy núi cao, nơi có mỏm đá nhô ra cũng có vài người đang dùng xà beng cạy đá. Thấy người lạ, số người này có vẻ dè chừng. Khi biết ý định của chúng tôi, một người tên là Giang, nhà ở khu 5 cho biết: “Chúng tôi biết làm như này là trái pháp luật. Nhưng “đói thì đầu gối phải bò”, mấy anh em cùng thôn rủ nhau vào mót nhặt những tảng đá còn sót lại để bán kiếm tiền đong gạo”. Đến thăm gia đình anh Đỗ Văn Hoạt công nhân của Xí nghiệp Tiến Đạt mới thấy được sự khó khăn của người lao động làm nghề khai thác đá nơi đây khi không còn việc làm. Đó là căn nhà trống hoác chẳng có gì giá trị ngoài chiếc ti vi và chiếc xe máy Trung Quốc đã cũ. Anh Hoạt cho biết, trước đây cả 2 vợ chồng đều là công nhân khai thác đá, tuy thu nhập cả 2 người chỉ khoảng gần 3 triệu đồng/ tháng, nhưng chi tiêu tiết kiệm cũng lo được cho các con ăn học. Thế nhưng nay không còn việc nữa, anh Hoạt vay mượn tiền mua chiếc xe máy cũ làm nghề xe ôm kiếm một vài chục ngàn mỗi ngày để nuôi con. Chị Lê Thị Thu, vợ anh Hoạt buồn rầu cho biết: “Lúc trước có việc làm, lo cho các cháu ăn học đã “vất”, nay hết việc rồi, chẳng biết có thể cho mấy đứa lớn học tiếp được nữa không? Chúng tôi chỉ ước, bây giờ có được việc làm trở lại!”. Theo văn bản số 407, ngày 19-3-2009 của Sở Tài nguyên và Môi trường kiến nghị lên UBND tỉnh thì mỏ đá của Xí nghiệp Tiến Đạt đã khai thác được 80% trữ lượng, ngọn núi đã khai thác nham nhở, bạt thấp, thảm thực vật xung quanh núi không còn, lộ ra đất đá trên sườn dốc, cây cối còn rất lâu sau nữa mới mọc lại được gây ra phản cảm, mất mỹ quan. Nếu khai thác hết cao độ mặt bằng trong khu vực, nhìn từ đường 18A vào sẽ lộ ra dãy núi đá phía sau chưa khai thác sẽ đảm bảo môi trường, cảnh quan tốt hơn. Vì thế, Sở Tài nguyên và Môi trưởng kiến nghị gia hạn khai thác mỏ đá cho Xí nghiệp Tiến Đạt đến hết năm 2010. Ông Trần Anh Đào, Giám đốc Xí nghiệp tâm sự: “Từ khi biết được thông tin này, chúng tôi vẫn hồi hộp chờ đợi. Tuy nhiên, đến nay vẫn chưa có hồi âm gì”. Việc thu hồi giấy phép khai thác đá của những doanh nghiệp này nhằm đảm bảo cảnh quan môi trường là việc làm hoàn toàn cần thiết. Song, qua những gì mắt thấy, tai nghe về đời sống của những người làm nghề khai thác đá ở Đại Yên, thiết nghĩ, các cơ quan chức năng nên xem xét, sớm tạo điều kiện cho một số doanh nghiệp tiếp tục được khai thác hết diện tích đá đang còn dang dở để tạo việc làm, thu nhập trước mắt cho hàng trăm lao động địa phương.
