Bộ trưởng Bộ Tài nguyên-môi trường Mai Ái Trực xác định yêu cầu số một hiện nay là tìm kiếm nguyên nhân và xác định nguồn gốc dầu gây ô nhiễm biển VN trên diện rộng.
>>Chưa xác định được nguồn gốc ô nhiễm dầu trên biển
Nguồn lực trong nước có thể đáp ứng yêu cầu này không? Các nhà khoa học trả lời “khả năng là được...”, nhưng cần thêm thái độ quyết tâm và cách tổ chức, phối hợp một cách khoa học.
Ảnh chụp từ vệ tinh Modis thu ngày 2-4-2007 cho thấy vệt dầu loang ở khu vực Bạc Liêu
Giới khoa học trong nước khẳng định khả năng tìm kiếm nguyên nhân và nguồn gốc dầu loang gây ô nhiễm nghiêm trọng ở nước ta là hoàn toàn có thể, tuy đây không phải là một công việc dễ dàng và đơn giản. Theo các nhà khoa học, để làm việc này hiện đang có nhiều công cụ hỗ trợ.
| Không chỉ nghĩ cho ngày hôm nay! Các nhà khoa học thống nhất rằng vùng biển VN là khu vực nhạy cảm, ngoài khu vực khai thác dầu ở biển phía Nam nước ta (có thể kiểm soát được môi trường) thì vùng biển nước ta cũng là tuyến đường vận tải dầu trên biển rất nhộn nhịp, nguy cơ xảy ra sự cố tràn dầu tại VN là rất cao, trong khi biển VN được xem là biển hở, loại “rác” gì cũng có thể trôi vào được... Các nhà khoa học cho rằng tuy “yêu cầu số 1 hiện nay” là tìm nguyên nhân và nguồn gốc dầu ô nhiễm từ đầu năm đến nay, nhưng không thể chỉ nghĩ cho ngày hôm nay. Về lâu dài, các nhà khoa học đề nghị cần thiết lập hệ thống theo dõi, quan sát các hoạt động trên biển VN một cách liên tục, thường xuyên... Một trong những yêu cầu cấp bách hiện nay là tiến hành các thủ tục tham gia “hệ thống quan trắc trái đất toàn cầu”. Hệ thống này có thể chia sẻ thông tin về giám sát, cảnh báo thiên tai và môi trường thông qua giải đoán và phân tích ảnh vệ tinh. Ngoài ra cần xây dựng “ngân hàng dữ liệu dầu thô” nhằm giữ được “chìa khóa”, có thể giúp dễ dàng và nhanh chóng xác định được nguồn gốc dầu gây ô nhiễm nếu có sự cố xảy ra... |
Tại hội thảo về “phát hiện và xử lý sự cố tràn dầu trên biển” (tổ chức tại TP.HCM hôm 27-4), nhóm nghiên cứu của PGS.TS Nguyễn Đình Dương - phòng nghiên cứu và xử lý thông tin môi trường, Viện Địa lý, và TS Hoàng Dương Tùng - Trung tâm Quan trắc và thông tin môi trường, đã đưa ra khả năng sử dụng phương pháp viễn thám trong xác định vết dầu trên biển. Theo đó, nhóm nghiên cứu này đề xuất sử dụng dữ liệu ảnh từ vệ tinh Alos (Nhật Bản) và bộ cảm Palsar để phân tích và nhận diện dầu trôi trên biển ở từng thời điểm mà vệ tinh ghi được hình ảnh.
PGS.TS Nguyễn Đình Dương cho biết kết quả phân tích ảnh vệ tinh cho thấy được tất cả 14 vệt dầu loang ở bảy trong số 26 ảnh thu được ở từng thời điểm khác nhau của vệ tinh nói trên. Ông Dương cũng cho biết các tư liệu sử dụng để phân tích nhanh đều ở chế độ quan sát rộng, với độ phân giải 100m, bề ngang tuyến chụp khoảng 300km.
Nhóm nghiên cứu đề xuất triển khai nghiên cứu tổng thể sự cố tràn dầu trên biển VN năm 2006 và đầu năm 2007, sử dụng ảnh vệ tinh ở cả hai chế độ phân giải 100m và 12m. Để phục vụ nghiên cứu này cần mua khoảng 300 ảnh, kinh phí ước tính 1,2 tỉ đồng.
Trong khi đó, Viện Vật lý và điện tử (Viện Khoa học và công nghệ VN) cho biết viện đã lắp đặt và đưa vào khai thác công nghệ viễn thám, sử dụng ảnh vệ tinh Modis, cũng có khả năng dùng để phân tích và phát hiện các vệt dầu, kể cả chất hóa học. Theo viện này, vệ tinh Modis có khả năng quan trắc hằng ngày và sử dụng đầu đo rađa như Alos, Radasat, Envisat. Trong khi, vệ tinh có sử dụng đầu đo rađa có thể mạnh “có khả năng chụp xuyên mây”, thì vệ tinh Modis lại có thế mạnh có độ phủ rộng, quan trắc hằng ngày, giúp cung cấp nhiều thông tin về không gian và thời gian...
Một công cụ khác là kỹ thuật phân tích các hợp chất đánh dấu sinh học (bio-marker) trong dầu mỏ. Kỹ thuật này cho phép phân biệt các loại dầu mỏ có nguồn gốc khác nhau, tương tự như kỹ thuật phân tích ADN ở người. Theo giới chuyên môn, đây là một trong những công cụ được đánh giá có khả năng trưng ra được các bằng chứng xác thực nhất để đi đến kết luận về nguyên nhân gây ô nhiễm dầu cũng như xác định “thủ phạm”, nguồn gốc dầu gây ô nhiễm.
TS Vũ Công Thắng - phó giám đốc Trung tâm An toàn và môi trường dầu khí (đặt tại TP.HCM) - khẳng định 20 mẫu dầu gây ô nhiễm biển ở nhiều tỉnh thành tại VN đã được phân tích nhận dạng bằng phương pháp nói trên.
Có “tang vật” nhưng thiếu mẫu đối chứng!
Để nhận dạng và xác định nguồn gốc dầu mỏ bằng kỹ thuật phân tích các hợp chất sinh học, điều kiện cần nhất là các mẫu dầu đối chứng hoặc “ngân hàng dữ liệu dầu thô” - đây được xem là chiếc “chìa khóa” để có thể giải mã được các vấn đề liên quan và xác định nguồn gốc dầu gây ô nhiễm. Nguồn dữ liệu này cực kỳ quan trọng trong việc so sánh, nhận dạng và phân biệt nguồn gốc các loại dầu mỏ ở từng khu vực trên thế giới.
Theo các nhà chuyên môn, kết quả phân tích 20 mẫu dầu gây ô nhiễm biển VN vừa qua đã có những thông số cần thiết để có thể nhận dạng dầu gây ô nhiễm. Song để xác định được nguồn gốc dầu đó từ đâu thì chưa thể vì chưa có “mẫu đối chứng” trong tay.
Tuy nhiên, Cục Bảo vệ môi trường cho biết Tập đoàn dầu khí VN đã cung cấp tám mẫu dầu đối chứng từ sáu đơn vị, có nguồn gốc từ các mỏ đang khai thác tại VN. Với những “chiếc chìa khóa” này, các cơ quan chuyên môn kết luận các mẫu dầu thu được ở khu vực miền Trung và Côn Đảo (tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu) khác với dầu thô VN. Còn dầu gây ô nhiễm đến từ khu vực nào, có nguồn từ đâu hiện vẫn chưa thể đi đến kết luận. Hiện chỉ có hai nơi có khả năng cung cấp được các dữ liệu về dầu thô ở các khu vực trên thế giới. Cụ thể: Tổ chức nhà nước về môi trường Canada (database of crude oil) và Phòng thí nghiệm công nghệ năng lượng quốc gia của Mỹ (National Energy Technology Laboratory - NETL).
Trong khi đó, để phát hiện dầu trên biển hay tìm nơi xuất phát của chúng... thì cần nguồn ảnh vệ tinh có chất lượng. Nguồn ảnh vệ tinh hiện nay không khó để có thể mua, nhưng vấn đề là có chịu chi tiền và chi ngay để làm hay không?
