Đứng trên đầu đường bãi thải Cọc Sáu, phóng tầm mắt xuống đập Khe Rè (phường Cửa Ông, Cẩm Phả), thấy con đập vắt ngang giữa hai quả đồi ngút ngàn bạch đàn, nom xa tựa cây cầu nhỏ xinh.
Phía trước đập, một hồ chứa nước ước chừng rộng gần 1.000m2, xanh biếc, phong cảnh thật trữ tình. Như “cây cầu nhỏ xinh” là thế nhưng đập Khe Rè phải gánh vác nhiệm vụ khá nặng nề và quan trọng: Ngăn chặn đất đá trôi từ bãi thải xuống hạ lưu, điều tiết dòng chảy của lũ, bảo vệ an toàn cho dân cư khu vực dưới chân đập, đồng thời giảm thiểu hàm lượng cặn lơ lửng kéo theo nước thải trước khi chảy ra biển và cải tạo cảnh quan môi trường. Vì vậy, nó là mối quan tâm hàng đầu của Công ty Than Cọc Sáu và những hộ dân vùng hạ du. Từ giai đoạn 2006 đổ về trước, suốt mấy năm liền, Cọc Sáu đã đầu tư nhiều tỷ đồng cho việc gia cố, tôn cao mặt đập, tháo bớt nước trong hồ lắng... Nhưng, đập vẫn vỡ. Đập Khe Rè hiện nay là con đập số 4, được Cọc Sáu xây dựng ngay sau khi diễn ra sự cố vỡ đập gần đây nhất (hồi tháng 7-2006). Mùa mưa 2010 lại sắp đến, mối bận tâm số một của cư dân và chính quyền địa phương bây giờ là liệu đập Khe Rè có tiếp tục đảm bảo an toàn?
Nhớ lại sự kiện vỡ đập hồi tháng 7-2006, ông Nguyễn Văn Tiệm, tổ 15, khu 2 phường Cửa Ông, người trực tiếp gánh chịu hậu quả, kể tôi nghe với vẻ còn nguyên nỗi ám ảnh sợ hãi: “Có chứng kiến mới thấy khủng khiếp lắm chị ạ, mưa to đã làm hàng ngàn mét khối đất đá từ bãi thải Cọc Sáu tụt lở, tràn xuống gây vỡ đập. Con suối Khe Rè chỉ rộng chừng 3m, đang chảy bình thường bỗng dưng trở nên hung dữ, cuốn phăng ngay lập tức nhà ở của 5 hộ dân bọn tôi, vùi lấp nhiều hoa màu và tài sản. May là vào ban ngày, phát hiện kịp lại nhanh chân chạy, nên chúng tôi thoát chết...”.
Ngay sau khi xảy ra sự cố vỡ đập, Công ty Than Cọc Sáu đã nhanh chóng phối hợp với UBND phường Cửa Ông thực hiện tốt công tác đền bù, hỗ trợ các gia đình bị ảnh hưởng và di chuyển dân cư ra khỏi vùng nguy hiểm. Tại nơi đập vỡ, Cọc Sáu đã khẩn trương tiến hành các công việc khắc phục như: Tổ chức nạo vét khơi thông mương, rãnh thoát nước, giảm thiểu nguồn nước từ thượng nguồn đổ về, triển khai phương án xử lý lại hệ thống đập chắn để bảo vệ khu dân cư và hạ tầng cơ sở, sẵn sàng đối phó với các đợt mưa bão tiếp theo. Lãnh đạo Cọc Sáu đã ra lệnh ngừng đổ đất đá vào bãi thải Khe Rè, đồng thời giao cho Phòng Kỹ thuật khai thác nhanh chóng hoàn chỉnh phương án thi công đập chắn tạm có cốt cao mặt đập bằng cốt cao mặt đập chắn số 3 (+29,5m), mặt đập rộng 6m, chiều rộng đáy đập phù hợp với các điều kiện kỹ thuật an toàn, mục đích hạn chế trôi đất đá thải xuống vùng hạ lưu, tăng cường bảo vệ cho đập chắn số 3. Đập tạm có kết cấu bằng các rọ đá hộc, cột bằng thép hình lưới B40 được liên kết chắc chắn với nhau. Trước khi thi công, đơn vị đảm nhiệm phải dọn sạch lớp đất đá bồi lấp do sự cố. Cọc Sáu còn tăng cường gia cố lại đập chắn số 3 bằng giải pháp đổ bê tông cốt thép tại chỗ M200, có chất phụ gia đông cứng nhanh cho mái dốc ta-luy phía thượng lưu lên cao tạm thời thêm 2m tại những chỗ chưa được gia cố bằng bê tông. Thêm nữa, để giảm bớt lượng đất đá tác động vào đập chắn số 3, Cọc Sáu khẩn trương đổ thải tạo một đê chắn trước đập số 1 đã bị vỡ bằng đá thải có kích thước lớn, không sử dụng vật liệu dạng cát mềm... Tuy nhiên, việc gia cố đập số 3 cũng chỉ là giải pháp tình thế, hay nói khác đi thì như một cách “hoãn binh” để Cọc Sáu tập trung đầu tư xây dựng đập chắn số 4, con đập có quy mô “hoành tráng” hơn hẳn so với ba con đập 1, 2, 3 trước đó.
Mùa mưa đến, đập Khe Rè là nơi hứng chịu lưu lượng nước từ bãi thải Khe Rè, bãi thải Đông Bắc và một phần khai trường của Xí nghiệp 790 đổ về. Do ở vị trí xung yếu lại đảm nhận vai trò quan trọng như vậy, nên không chỉ cư dân sinh sống ở vùng hạ lưu đập mà cả lãnh đạo Cọc Sáu đều rất quan tâm. Đó là những thông tin anh Nguyễn Văn Thuấn, Trưởng Phòng Kỹ thuật Khai thác Công ty trao đổi với tôi. Cũng theo anh Thuấn, đập Khe Rè hiện nay (đập số 4) xây dựng lại từ quý IV-2006 với tổng mức đầu tư gần 22 tỷ đồng. Lãnh đạo Tập đoàn TKV đã chỉ đạo Công ty Xây dựng mỏ thi công theo thiết kế của Cọc Sáu. Tổng chiều dài tuyến đập là 103m, chiều rộng đỉnh đập 10m, cao trình đỉnh đập +30m, kết cấu đập bằng đất đắp dung trọng 1,8 tấn/m3, mái đập là bê tông cốt thép và trồng cỏ, mương xả hoàn toàn bê tông cốt thép, lưu lượng nước dòng chảy theo tính toán bằng 11,74m3/giây. So với các con đập 1, 2, 3 được xây dựng trước đó, đập số 4 kiên cố hơn rất nhiều. Vì đây là con đập bê tông có thiết kế đảm bảo khả năng chịu lực nén tốt, ngăn cản nước thẩm thấu qua, nền đập là đá, một trong những điều kiện cần thiết cho xây dựng đập và hệ thống chống thấm.
Đồng thời với việc xây dựng đập số 4, Công ty Than Cọc Sáu đã áp dụng giải pháp hạ thấp độ cao và cải tạo lại bãi thải Khe Rè, thực hiện đổ thải theo quy trình phân tầng đúng giới hạn để hoàn nguyên, các hộ chiếu đổ thải đều được thiết kế trên cơ sở đảm bảo thoát nước, hạn chế tụt lở, trôi lấp và ảnh hưởng tới các vùng lân cận.
Khi hoàn chỉnh thi công đập Khe Rè, Cọc Sáu đã tổ chức kiểm tra, đo đạc, quan trắc, thu thập các yếu tố khí tượng thuỷ văn và tình trạng bồi lắng trên lưu vực hồ chứa, những diễn biến qua thân, nền, vai, chuyển vị... của đập cùng phạm vi lân cận công trình. Sau đó tiến hành hiệu chỉnh, hệ thống hoá, phân tích, đánh giá, so sánh với số liệu thiết kế dự báo nhằm phát hiện đột biến còn kịp thời xử lý. Bên cạnh đó, Công ty đã xây dựng phương án duy tu, sửa chữa đập và tổ chức triển khai thường xuyên theo định kỳ trước và sau mùa mưa lũ hàng năm, bao gồm: Quan trắc dịch động, nạo vét bùn đất, gia cố mái sườn ta-luy đập… nhằm đảm bảo công trình vận hành tin cậy, an toàn, mỹ quan.
Theo đánh giá của nhiều người dân đang sinh sống tại khu vực chân đập thì đập Khe Rè hiện nay khá kiên cố, vững chắc khiến họ yên tâm hơn. Tuy nhiên, trước khi vào mùa mưa lũ, lãnh đạo Cọc Sáu luôn chú trọng xây dựng phương án phòng chống bão lụt ở mọi vị trí, bộ phận trên toàn Công ty... Trong suốt mùa mưa lũ, Công ty duy trì chế độ thông tin liên lạc, chế độ báo cáo về Ban chỉ huy phòng chống bão lụt cấp trên đúng quy định. Theo kế hoạch vạch sẵn, trường hợp xảy ra sự cố gây mất an toàn đập, Công ty sẽ triệt để thực hiện phương châm “4 tại chỗ” (chỉ huy tại chỗ, lực lượng tại chỗ, vật tư, phương tiện tại chỗ, hậu cần tại chỗ), đồng thời bố trí lãnh đạo chủ chốt thường trực xử lý tình huống, có kế hoạch sơ tán, di dời dân phù hợp. Việc cứu hộ đập cũng phải được triển khai khẩn cấp với nỗ lực và ưu tiên cao nhất để giữ an toàn công trình, giảm thiểu thiệt hại.
Với chất lượng công trình hiện nay cùng sự chú trọng quan tâm của Cọc Sáu, tin rằng, Khe Rè sẽ vững vàng trong mùa mưa lũ.
