Để thi công hồ Đầm Hà Động, từ tháng 6-2006 đến hết 2009, hơn 1.100 ha đất canh tác thuộc 6/10 xã của huyện Đầm Hà bị cắt nước. Do đó, 851 ha ruộng cấy lúa sẽ phải chuyển sang trồng cây khác và 266 ha đất màu/năm sẽ bị ảnh hưởng lớn vì không có nước tưới. Như vậy đời sống của gần 12 ngàn nông dân trong diện cắt nước sản xuất sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng.
Để giúp bà con qua thời gian khó khăn này, huyện Đầm Hà xin Bộ NN&PTNT- chủ đầu tư của dự án hỗ trợ cho mỗi khẩu trong vùng ảnh hưởng 10kg gạo/tháng. Nhưng đã 3 năm nay kể từ khi các xã Quảng Lợi và Quảng Lâm, 2 nơi chịu mất nước đầu tiên với gần 60 ha ruộng hơn 700 người dân chưa nhận được sự hỗ trợ đáng kể nào. Để có cơm từng bữa, nhiều nhà đã phải vay mượn hoặc đong gạo chịu lãi 3%/tháng.
Vì hết gạo nên ngày 11 - 3, bà Bùi Thị Thường (thôn Châu Hà, xã Quảng Lợi) được con gái mang cho nồi gạo này.
* Khi ruộng không nguồn nước
Một ngày giữa tháng 4-2008, chúng tôi tới khu Hắc Coóc, thôn Châu Hà, xã Quảng Lợi, huyện Đầm Hà. Khác với hầu khắp các cánh đồng trong tỉnh lúa đang kết hạt, ở Hắc Coóc chỉ có ngô, khoai sọ hay lạc trên những mảnh vườn khô hạn mà 3 năm trước vốn là ruộng chuyên lúa nước. Nguyên nhân những thửa ruộng này không trồng được lúa là do toàn bộ hệ thống kênh dẫn nước ở đây phải cắt để phục vụ việc thi công hồ Đầm Hà Động.
3 giờ chiều, trong căn nhà tuềnh toàng, hai ông bà Hoàng Văn Nhưỡng (72 tuổi) và Bùi Thị Thường (71 tuổi) ngồithơ thẩn không có việc gì làm. Nếu ruộng có nước như những năm trước thì dù tuổi đã cao, ông bà vẫn trồng lúa đảm bảo đủ gạo ăn, chứ không phải ngồi chờ các con mang gạo trợ cấp như 3 năm nay. Ông bà cũng không đủ sức chuyển đổi sang cây trồng khác vì không gánh được nước tưới như một số hộ khác. Bà Thường bảo, may mắn sao hồi năm ngoái, huyện có hỗ trợ cho nhà hơn 20 con gà tam hoàng để nuôi, nhưng vì không trồng lúa như mọi năm nên bà đã bán gần 20 chục con mua gạo ăn dần đến nay. Ông Trần Học Sồi, hơn 40 năm tuổi Đảng, hàng xóm của ông bà Nhưỡng - Thường bức xúc: Nhà tôi năm ngoái phải bán 1 con trâu được hơn 4 triệu đồng để đong gạo ăn dần. Nhà ông còn có trâu mà bán, chứ hiện trong khu Hắc Coóc, có nhà đã phải mua gạo chịu với lãi suất từ 3 - 5%/tháng để ăn hằng ngày. Trưởng thôn Châu Hà, Trần Văn Nghi khi được hỏi thì hết sức bất bình: 3 năm nay, 39/86 hộ có ruộng bị cắt nước rơi vào tình cảnh khó khăn. Theo đúng chủ trương của huyện là bà con phải chuyển đổi từ cấy lúa sang trồng các cây khác phù hợp với đồng đất và có khả năng chịu hạn, nhưng vì bà con chưa thuần thục với trồng các loại cây khác, nên phải tập dần dần. Bởi vậy, sau 2 năm có sự vận động mạnh từ huyện xuống thôn, vụ xuân này bà con mới quay lại trồng ngô, lạc, đậu tương trên một số diện tích, thay vì bỏ hoang như trước. Để có tiền mua gạo, dân trong thôn ai có sức thì đi làm thuê, còn lạiđánh vật với ruộng để chăm một số loại cây mà từ trước đến nay không bao giờ trồng, nên năng suất rất thấp. Chúng tôi đến nhà Trưởng thôn thấy trước cửa nhà có 1 đống ngô toàn hạt lép - kết quả cảvụ đông năm ngoái. Ông Nghi cho biết: Một số nhà trong thôn phải bán trâu để đong gạo, nếu mua chịu được thì mua chịu gạo ở đại lý với mức trả lãi từ 3-5%/tháng. Thậm chí, không ít nhà đã phải vay vốn xoá đói giảm nghèo từ ngân hàng để đong gạo ăn. Đời sống khó khăn vậy, ngoàisố tiền 50.000đ/khẩu cùng số gà tam hoàng mà UBND huyện Đầm Hà hỗ trợ từ Tết năm 2006 đến nay, các hộ dân chưa được nhận thêm sự hỗ trợ nào nữa.
* Chủ đầu tư thiếu trách nhiệm
Ngay từ tháng 7-2006, sau khi nhận được thông báo của Bộ NN&PTNT về lịch cắt nước và cho đến tận bây giờ, huyện Đầm Hà đã rất nhiều lần lên phương án, có công văn trình Sở NN&PTNT để xin hỗ trợ cho dân. Sở và UBND tỉnh cũng căn cứ vào đó có công văn gửi Bộ để Bộ bổ sung thêm vốn vào công trình, với số tiền hỗ trợ chỉ hơn 4 tỷ đồng cho gần 12 ngàn người dân. Tuy nhiên, theo đồng chí Lê Đình Trầm, Giám đốc Sở NN&PTNT, thì thời gian này cũng là lúc mà Ban Quản lý 403 của Bộ có sự chuyển đổi hoạt động nên cứ chần chừ, lần nữa mãi. Kết quả là 3 năm gửi hàng chục công văn, giấy tờ từ xã lên huyện, từ huyện lên tỉnh, lên Sở và lên Bộ, cuối cùng đến giờ vẫn không nhận được sự đồng ý có hỗ trợ hay không. Trong khi đó, hơn 700 người dân 2 xã Quảng Lợi và Quảng Lâm đã mấy lần rủ nhau lên tỉnh xin hỗ trợ vì cuộc sống quả thực gặp rất nhiều khó khăn. Cần phải khẳng định rằng việc cắt nước để thi công một công trình thuỷ lợi lớn như Đầm Hà Động làđương nhiên. Nhưng điều đáng nói là trong dự toán xây dựng, chủ đầu tư đã không tính toán gì đến cuộc sống của gần 12 ngàn nông dân vốn chỉ trông chờ vào cây lúa, nay bị cắt nước thì họ sống ra sao.
Đến ngày 4-4 vừa qua, đồng chí Bí thư Huyện uỷ Đầm Hà, Hà Xuân Giai mới phát biểu về việc chậm trễ trong hỗ trợ cho hơn 700 người dân trong cuộc họp BCH Đảng bộ tỉnh. Đồng chí Bí thư Tỉnh uỷ quyết định “không chờ Bộ nữa, ứng ngân sách tỉnh để hỗ trợ ngay cho bà con”.
Theo lộ trình, tháng 11 tới, đồng loạt 4 xã còn lại sẽ bị cắt nước trên diện rộng (hơn 1.000 ha) cuộc sống của người dân 3 xã Quảng Tân, Đầm Hà, Đại Bình và thị trấn Đầm Hà sẽ bị ảnh hưởng rất lớn. Bởi vậy, mặc dùđồng chí Bí thư Tỉnh uỷ đã kết luận là “hỗ trợ ngay”, nhưng nếu các sở liên quan không khẩn trương cùng huyện Đầm Hà chốt lại phương án để trình tỉnh thì người dân lại phải tiếp tục chờ như đã chờ 3 năm qua. Thêm nữa, trong phương án xin hỗ trợ mà UBND huyện Đầm Hà lập thì giá gạo tại thời điểm đó chỉ hơn 5 ngàn đồng/kg (tháng 7-2007), nên tổng mức hỗ trợ là 4,237 tỷ đồng (để mua 781.98 tấn gạo). Tuy nhiên đến nay giá gạo đã tăng gấp đôi thì số tiền 4,237 tỷ đồng đã không còn phù hợp. Mặt khác định suất 10kg gạo/khẩu/tháng là ít so với năng suất lúa mà bà con ở đây có thể gieo cấy được hằng năm. Bởi vậy, huyện và ngành liên quan nên tính lại theo hướng tăng lượng gạo hỗ trợ cho nhân dân, để đảm bảo khẩu phần tối thiểu của bà con.
