Trong số các văn nghệ sĩ có tên tuổi đang sống tại Quảng Ninh, nhà thơ Trần Nhuận Minh và nhà văn Lý Biên Cương là những người từng là khách mời của Hội Nhà văn Liên Xô (cũ) sang thăm đất nước Xô viết vào dịp những năm đầy biến động 1988-1990. Và dẫu thời gian đã khá lâu, song cảm nhận về nước Nga qua chuyến đi của họ vẫn không hề phai. Nhân dịp kỷ niệm 90 năm Cách mạng Tháng Mười Nga, chúng tôi xin trân trọng giới thiệu bài viết của hai người nghệ sĩ.
NƯỚC NGA - TÂM HỒN TÔI!
Nhà thơ Trần Nhuận Minh
Từ tháng 4 tới tháng 6 năm 1990, tôi là một trong 3 vị khách mời của Hội Nhà văn Liên Xô (hai người đi cùng tôi đã về nước sau 15 ngày, vì đã cùng đoàn hoàn thành nhiệm vụ: làm việc, dự hội thảo văn học, còn tôi được mời lưu lại sáng tác), trong chương trình hợp tác đã được ký kết giữa Hội Nhà văn của hai nước. Tôi đã được bạn tạo điều kiện cho đi nhiều nơi, tham dự nhiều hoạt động chính trị, xã hội và văn học, đến được hầu hết các địa chỉ văn hoá mà tôi mong muốn, ở nước Nga và một số nước Cộng hoà trong Liên bang Xô viết. Trong các thiên tài văn chương của nhân loại, tôi đặc biệt sùng kính Lep Tônxtôi, tác giả Chiến tranh và hoà bình. Sau Truyện Kiều của Nguyễn Du, đây là áng văn chương tôi đọc hầu như hằng ngày, cảm nhận được đến cả hương thơm toả ra từ tâm hồn nhà văn. Tôi đã vào trong hầm rượu, nơi L.Tônxtôi thường trốn việc để ngồi viết Chiến tranh và hoà bình, trèo lên chạc ba cây dương liễu rủ lá kín một góc hồ, nơi thời trẻ, ông thường bí mật ngồi đó xem trộm các cô gái tắm, đặt tay lên chiếc ghế xôpha, nơi ông ngủ ở Pôliana từ lúc trung niên cho đến cuối đời, nhận ra trên mặt ghế của Bá tước - nhà đại quí tộc Nga, có đến 4 mảnh vá, và ở đáy ghế có khoét một lỗ thủng, nơi đại văn hào cất giấu những trang văn xuất sắc, mô tả bắp chân trần tuyệt đẹp của các cô gái làng, sợ bà Xôphia - vợ ông, biết sẽ đốt cháy mất. Nhiều di sản văn hoá trên đất nước Xô viết, tôi tới thăm và ở đó đến 1-2 ngày. Rồi A.Puskin, tác giả Người con gái viên đại uý. Trong số các nhà thơ, nhà văn Nga - Xô viết, tôi đặc biệt ngưỡng mộ thiên tài Xergây Êxênin (1895 - 1925) và Mikhaiin Sôlôkhốp, tác giả Sông Đông êm đềm... Khi còn ngồi ở giảng đường đại học, có lúc tôi nghĩ trong đời mình, chỉ cần một lần được nhìn thấy màu mây, sắc cỏ trên mảnh đất đã sinh ra những con người kì vĩ đó, là mình đã có thể vui lòng nhắm mắt được rồi. Chính vì yêu say đắm văn học Nga mà tâm hồn tôi đến với Cách mạng Tháng Mười và V.Lênin. Tôi thẩm thấu ý nghĩa vĩ đại đó của cuộc Cách mạng và di sản tinh thần quí giá của V.Lênin, thông qua giá trị nhân văn của cả nền văn học Xô viết.
Ngay trong ngày đầu tiên đến Matxcơva, tôi đã thức suốt đêm trên Quảng trường Đỏ mà thấy vô cùng thiêng liêng. Tôi đã dạo dưới chân bức thành cao của Cung điện Kremli, tìm đến ngôi mộ nhà văn Mỹ, Giôn Rít, được chôn dưới chân thành, tác giả Mười ngày rung chuyển thế giới, tập ký sự dày đến 3-400 trang, viết trực tiếp về Cách mạng Tháng Mười, 1917, mà ông được chứng kiến, do V.Lênin giới thiệu, xuất bản lần đầu tiên tại Mỹ năm 1919.Tôi đã thăm Lăng V.Lênin, dành cả buổi chiều đi chơi trên đồi Lênin, một đồi rộng, nhiều cây cao rất đẹp bên sông Matxcơva và không hiểu sao trong lời bài hát dịch ra tiếng Việt lại là trên đỉnh núi Lênin khi trời chiều... Đến Lêningrát, tôi thăm Trường học của A.Pukin, Bảo tàng Nghệ thuật Nga, Bảo tàng Trang phục Nga, Bảo tàng bảo vệ Lêningrat trong cuộc chiến tranh vệ quốc... thăm chiến hạm Rạng Đông và Cung điện Mùa Đông, dấu tích bất hủ của cuộc Cách mạng Tháng Mười...
Bây giờ, sau 17 năm, với bao biến động kinh hoàng của lịch sử, lòng tôi vẫn bồi hồi nhớ lại quang cảnh hùng vĩ của hàng chục vạn người trên Quảng trường Đỏ trong ngày Đại lễ mùng 1-5-1990, trước Lăng Lênin và không khí thấm tình hữu nghị Việt - Xô trong buổi Lễ khánh thành bức phù điêu Chủ tịch Hồ Chí Minh trên Quảng trường Hà Nội, nơi có khách sạn Hà Nội và con đường dẫn vào Viện Hàn lâm khoa học Liên Xô, nhân kỷ niệm 100 năm sinh của Người. Và một buổi cuối chiều, khi tìm một chiếc ghế đá dưới vòm cây long não đồ sộ trong Công viên gần Cung điện Mùa hè, ngoại thành Lêningrat để ngồi nghỉ, tôi tình cờ được ngồi bên người lính tên lửa Xô viết đã có hơn 3 năm có mặt trong một trận địa bên bờ một con sông từng diễn ra trận thuỷ chiến lừng danh của Việt Nam thế kỷ thứ 13, ở cách Hải Phòng hơn 20 cây số về phía bắc, ông nói. Tôi vội kêu lên: Đó là Tiền An, Quảng Ninh của tôi. Ông cũng thảng thốt kêu lên hai tiếng lơ lớ: Tiền An! Rồi bất ngờ, ông đứng lên ôm lọt thỏm tôi vào lòng, và tôi xúc động không thể tả nổi khi nhìn thấy dòng nước mắt ông ứa ra... Ông kéo bằng được tôi đến nhà ông ở gần đó, lúc ấy đã 9 giờ tối, mà ánh ráng chiều vẫn còn bay hồng qua khung cửa sổ nhà ông.. Thành Len đêm trắng...
Tất cả những kỷ niệm đó, tôi đã viết được chùm thơ 15 bài, lần lượt đăng báo ở Liên Xô và Việt Nam, trong đó có 9 bài, in lại trong Nhà thơ và Hoa cỏ đã tái bản tới 15 lần và một chùm ký đăng trong các số báo Quảng Ninh Thứ Bảy từ tháng 8 đến tháng 12 năm 1990.
Cho đến bây giờ, nước Nga Xô viết, vẫn là quê hương thứ hai của tâm hồn tôi...
NƯỚC NGA TRONG TÔI Nhà văn Lý Biên Cương
Tôi là một trong ba nhà văn Việt Nam, khách mời của Hội Nhà văn Liên Xô, đến nước Nga đúng mùa thu 1989. Máy bay đỗ xuống sân bay quốc tế Matxcơva, tôi ngỡ ngàng với tất cả. Nước Nga là đây, với trùng điệp máy bay đỗ sát nhau, với bóng rừng bạch dương phía xa đường băng, với nụ cười những người đón tiếp đưa đoàn ra xe con, với tất cả những gì mình vốn tưởng tượng. Chúng tôi được bố trí nghỉ ở khách sạn hai lăm tầng Ucraina ngay bên bờ sông Matxcơva, đối diện với khu nhà Chính phủ bên kia sông, ngôi sao đỏ chói trên nóc mái.
Tiến sĩ văn học Anatôli và nhà văn Maria tiếp chúng tôi thật chân tình: “Các bạn nghỉ ngơi ở đây. Lịch làm việc ở Liên Xô, chúng tôi đã ghi cả vào giấy. Khách sạn này là khách sạn hạng sang của Thủ đô Xô Viết, mỗi ngày sáu mươi rúp”. Ngay chiều tối hôm đến, tôi đã tranh thủ thăm thú cuốc bộ dọc bờ sông. Trời vào thu, Matxcơva heo heo lạnh, con tàu thuỷ nổi còi trôi theo sóng nhỏ. Dòng sông và con tàu sao giống quê mình, cảm giác xa quê nhanh chóng bị xoá.
Những ngày sau đó, chúng tôi đến khu cổ Arbat, khối người đông đảo tụ tập nghe các chính khách diễn thuyết. Người ta kêu gào lập các nhóm chính trị, các đảng phái mới, các phe nhóm. Người ta phân phát truyền đơn, báo chí rôm rả. Đủ thứ ngôn luận, đủ loại chính kiến. Trước mắt chúng tôi là các diễn giả, cả nam lẫn nữ, quần áo hoặc chỉnh tề, hoặc luộm thuộm, tay cầm micrô, ầm ĩ tranh cãi nhau. Nghe bảo đấy là các nhóm “Trí thức tháng Tư”, “Nước Nga mới”, “Sáng tạo”... đang khua khoắng mọi luận điểm hoạt động. Nhóm “Nước Nga về đâu?” dồn các thính giả vào một góc, giương đủ ảnh chân dung Enxin, Goócbachov, thậm chí cả chân dung vợ Goócbachov. Các tờ báo lá cải, hoặc cho không, hoặc bán rẻ sẵn sàng dúi tận tay khách. Rõ ra một đất nước đang hò nhau đòi thay đổi, cảnh sát, lính tráng đi ngay cạnh không thấy động tay can thiệp. Tôi cũng biết thế nào là văn hoá Nga, cả cổ, cả hiện đại. Quán cà phê có ghế đề “Paukin đã ngồi ở đây”, một rúp một vé. Rất nhiều chỗ còn in đọng bóng dáng LepTônxtôi, Exênhin, Maiacopxki từng qua. Một cô gái Nga vung vẩy trên tay mời tôi mua cuốn “Những đứa con phố Arbat?” của Pưbacov. Nhóm nghệ sĩ đủ kiểu, kẻ hát, kẻ múa thật náo nhiệt. Các hoạ sĩ im lặng hơn, vẽ truyền thần, vẽ bút dạ cho khách kiếm tiền, cô gái ngồi mẫu vẽ điềm nhiên cười chào người đứng xem, miệng nhỏn nhẻn nhai táo. Hình ảnh nhai táo nọ tôi đã gặp trong ga điện ngầm cạnh khách sạn, tôi ứng khẩu bốn câu thơ: Em ngồi cắn táo ngon lành quá/ Cái miệng thơm dòn vị táo tươi/ Đi dọc xứ người trong ruột đất/ Sững sờ đối mặt Táo và Tôi.
Điều ngạc nhiên nhất trong không khí chính trị hỗn độn ấy, tôi vẫn thấy dòng người lặng lẽ viếng Lênin trong Lăng kề điện Kremli. Đủ mọi tầng lớp người khắp đất nước Liên Xô tụ về đây, chân nhích chậm, đầu khẽ cúi. Những người lính cũ, huân chương lấp lánh trên ngực, bảo nhau dồn bước. Nhiều cô gái Nga mắt hạt dẻ, tóc vàng ửng, nháy mắt mời tôi xếp hàng. Một mảng Nga sâu đậm trong tâm trí tôi bên Quảng trường Đỏ. Nước Nga văn hoá thế này, hỏi thế lực nào có thể xoá diệt nổi.
Ngoài những giờ phút gặp gỡ hội đàm với các bạn văn Nga, chúng tôi thoải mái đi vãng cảnh. Biết thế nào là hệ thống tàu điện ngầm, mỗi ga là một bức tranh hoành tráng. Biết thế nào là chợ lớn trung tâm, hàng hoá lẫn với dòng người mua bán. Biết thế nào sông Mat lượn lờ xung quanh, ngày đêm lặng thầm tàu qua lại. Biết thế nào các ốp người Việt Nam mình ở, có ốp đông tới nửa vạn người. Hệ thống bảo tàng đồ sộ như bảo tàng mang tên Puskin, đi cả ngày rời rã chân tay cũng chỉ được một góc. Và thư viện, và công sở. Thế đấy, tàu lăn trên đường ray, người lên xuống mêtrô tàu điện ngầm, thấy trước một xã hội mới trở mình, đâu cũng gặp con người đã qua, con người đang tới. Nước Nga như quả trứng ấp sắp nở, chiều một chiều hai. Nước Nga mọng căng như bà mẹ chuẩn bị sinh em bé, trông rõ từng buổi. Nước Nga đậm mãi trong lòng tôi, bao nhiêu năm ròng, bao nhiêu ước muốn. Nước Nga là thế, nước Nga ơi!
