Hiếm có nơi nào trên thế giới, lễ hội dày đặc diễn ra quanh năm như ở nước ta. Đời sống khấm khá hơn, lễ hội “nở rộ”, người người lớp lớp trẩy hội cuồn cuộn như nước chảy không ngừng nghỉ, đáng mừng lắm chứ!
Thế nhưng, làn gió thương mại hóa đang ập tới, len lách vào nơi cửa Phật, mang theo "mùi vị" thương trường, gieo rắc "bụi trần" giữa cõi thâm nghiêm,...
Theo Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch, hiện cả nước có tới 8.902 lễ hội, trong đó có hơn 7.000 lễ hội dân gian, 407 lễ hội lịch sử, 1.399 lễ hội tôn giáo và 64 lễ hội văn hóa du lịch, ngày hội văn hóa. Ấy là chưa kể 25 lễ hội "nhập khẩu" từ nước ngoài.
Giả sử đem hơn 8.000 lễ hội chia đều cho một năm thì một ngày có đến gần 24 lễ hội. Thử hỏi ai có đủ thời gian mà tham dự, chứ đừng nói đến thời gian để làm việc, lao động, nghỉ ngơi. Có một "tháng Giêng là tháng ăn chơi” đi lễ hội cũng chẳng thấm vào đâu.
Việc người dân nô nức rủ nhau đi lễ hội ngày càng đông đúc chứng tỏ xu thế của một xã hội đang phát triển về kinh tế và tôn trọng đời sống tâm linh. Đời sống khấm khá hơn, lễ hội “nở rộ”, người người lớp lớp trẩy hội cuồn cuộn như nước chảy không ngừng nghỉ, đáng mừng lắm chứ!
Thế nhưng, đằng sau nét đẹp văn hóa lễ hội, phía sau nhu cầu tâm linh đích thực từ trong tâm thức thành tâm của một bộ phận nhân dân, có thể nhận thấy khói hương đang làm nhạt nhòa lễ hội. Làn gió thương mại hóa đang ập tới, len lách vào nơi cửa Phật, mang theo "mùi vị" thương trường, gieo rắc "bụi trần" giữa cõi thâm nghiêm, thanh tịnh với đủ các trò lừa gạt, bói toán nhảm nhí, cờ bạc và "chặt chém" khách thập phương.
Đi lễ chùa đầu năm đã trở thành một nhu cầu, một phong tục không thể thiếu của dân ta từ ngàn đời nay. Ai mà chẳng tâm niệm cầu mong cho gia đình một năm bình an, may mắn. Trải lòng mình trước cửa Phật, người ta mong xả bỏ hết mọi điều xui xẻo, rủi ro, phiền muộn trong năm cũ và thầm cầu ước, mong mỏi một năm mới mang lại những điều tốt lành, may mắn.
Tâm nguyện trong sáng ấy mọi dân tộc trên trái đất này đều giống nhau. Một phong tục tốt đẹp cần phải trân trọng, giữ gìn. Nếu chỉ như thế thì có gì phải đáng nói, đáng bàn. Chẳng ai có quyền báng bổ niềm tin thiêng liêng, thành kính cùng tín ngưỡng ở sâu trong tâm mỗi con người.
Thế nhưng, ở một góc độ khác cần phải nhìn cho rõ những mặt trái, những điều “chướng tai gai mắt” của lễ hội. Ở đây có lẽ phải tách bạch rạch ròi giữa lễ và hội. Có một thời gian khá dài, ta không quan tâm đúng mức đến nhu cầu lễ hội cũng như nhu cầu tâm linh của người dân. Đôi khi còn cấm đoán lễ hội coi như một hủ tục, lạc hậu. Mê tín dị đoan là "chiếc mũ" chụp lên mọi lễ hội.
Thế rồi xã hội "mở cửa", đổi mới như một luồng gió trong lành thổi tới mọi ngóc ngách đời sống kinh tế - xã hội, lễ hội được dịp bung ra và trở nên quá mức, quá đà. "Hội" thì ít mà "lễ bái" thì nhiều.
Tình trạng đã đến mức, vừa qua, Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch phải có văn bản gửi Sở Văn hóa – Thông tin các tỉnh, thành yêu cầu chỉ đạo, quản lý và tổ chức lễ hội theo tinh thần kết hợp hài hòa giữa các biện pháp xây và chống trong việc thực hiện nếp sống văn minh, tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra, có biện pháp để ngăn chặn và loại bỏ thương mại hóa như “đấu thầu” tổ chức lễ hội, thu phí không hợp lý, lừa gạt khách tham quan, tổ chức các hoạt động mê tín dị đoan, các hình thức "buôn thần, bán thánh", các kiểu cờ bạc trá hình.
Chỉ thị, văn bản là một chuyện. Các đoàn kiểm tra, thanh tra, xử lý vi phạm "văn hóa" lễ hội làm sao đủ sức, đủ người “phủ kín” các chùa chiền từ Nam ra Bắc, hàng ngàn lễ hội tổ chức khắp mọi miền đất nước?
Chưa bao giờ các chùa lớn tại TP HCM lại quá tải như những ngày đầu xuân Mậu Tý. Chùa Phước Hải, chùa Vĩnh Nghiêm, chùa Xá Lợi chật cứng người đi lễ, các dịch vụ “ăn theo” cửa Phật được dịp “cứa cổ” từ trông giữ xe, bán đồ vàng mã, chim cá phóng sinh, xem lá số tử vi, bói toán tha hồ hốt bạc.
Lễ hội chùa Bà ở Bình Dương, nơi giới buôn bán trong Nam cho là cực kỳ linh thiêng, luôn có một "đạo quân” ăn xin dàn hàng ngang "chào đón" khách trước khi viếng Bà. Họ không ngửa tay xin tiền bố thí mà là làm tiền trắng trợn, khách muốn bước vào chùa phải "chi đẹp".
Ở phía Bắc, các lễ hội chính là cơ hội "chặt chém" du khách cả năm mới có một lần. Ai có đủ thời gian và đủ nhẫn nại đi một tour lễ hội, chắc cũng phải rùng mình, "cạch đến già" một đi không bao giờ bén mảng tới. Từ Phủ Tây Hồ - Hà Nội, đền thờ Bà Chúa Kho - Bắc Ninh, đến lễ hội chùa Hương - Hà Tây, xuống hội chợ Viềng - Nam Định, rẽ sang lễ hội Phủ Giầy rồi quá bộ xuống chùa Đồng - Yên Tử... càng nơi chốn linh thiêng thì càng phơi bày mặt trái lễ hội đến mức ngao ngán.
Chỉ cần thuê người bưng hộ đồ lễ, có khi khách phải “bấm bụng” mất đứt cả trăm nghìn đồng như không. Nếu lo trọn gói đồ cúng lễ từ A đến Z thì người đặt lễ phải... “cúng” các “cò lễ" cả triệu bạc như chơi. Nếu lôi thôi kỳ kèo sẽ có "đầu gấu" dằn mặt ngay.
Ở suối Yến - chùa Hương, khách đi đò không thể lòng thành chiêm bái Hương Tích vọng Bồ Tát Quan Âm bởi các chủ đò "giang hồ" hét giá 100.000đ - 150.000đ để lo trọn gói.
Nạn vé chui, vé lậu, hàng quán ăn uống lộn xộn, mất vệ sinh, nhếch nhác vẫn cứ phơi bày triền miên từ năm này sang năm khác trên đường lên Yên Tử, dọc bến Đục lên động Hương Tích. Đường lên chùa Thiên Trù la liệt hàng quán bày bán thịt thú rừng ngang nhiên ở chốn cửa Phật linh thiêng.
Sự phản cảm chưa dừng lại. Trong các lễ hội, trò đánh bạc được “cải tiến” và biến tướng hết sức... phong phú, đa dạng để thu hút khách thập phương tại những nơi linh thiêng này.
Xin được hỏi trong dòng người đi lễ, đi hội, có được bao nhiêu người thành tâm hay là người ta chỉ biết thắp hương, khấn vái, dâng lễ, lễ càng lớn càng đầy đặn thì càng cầu xin được nhiều, kể cả những điều Phật không thể cho và không muốn cho? Ông cha ta từng răn dạy: “Thứ nhất là tu tại gia, thứ hai tu chợ, thứ ba tu chùa". Tu nhân tích đức ngay trong tâm, ngay từ trong nhà.
Xin hãy tĩnh tâm lắng nghe lời khuyên của Đại đức Thích Minh Hiền, trụ trì chùa Hương: "Tôi có lời khuyên các phật tử và các du khách chỉ nên đem cúng thanh bông hoa quả hoặc nếu không có thì chỉ cần nén hương, thậm chí không cần đem theo thứ gì, chỉ lễ suông cũng được. Cốt nhất là thành tâm. Phật là ở trong tim mình".
Vâng, cốt nhất là thành tâm. Ở nhiều nước theo đạo Phật, dân chúng cũng đi lễ chùa, lễ hội đông đúc như của ta. Song, làm gì có cúng bái lễ vật mâm to, mâm nhỏ; làm gì có đốt vàng mã ngùn ngụt, khói hương nghi ngút che mờ cả niềm tin chân – thiện, làm nhạt nhòa cả không khí linh thiêng lễ hội.
Nhiều người cho rằng, để quản lý lễ hội cần phải cho “đấu thầu”. Đây có phải là giải pháp căn cơ nhằm hạn chế tình trạng lộn xộn của lễ hội? Đấu thầu có làm biến dạng đặc trưng văn hóa của lễ hội? Lễ hội là hướng thiện chứ đâu phải hướng “tiền bạc”, lời lỗ!
