Lễ hội đình Trà Cổ trong liên hệ với các lễ hội tương đồng ở đồng bằng Bắc Bộ

Trong đời sống văn hoá tinh thần của người Việt Nam, lợn là loài vật khá gần gũi, nhất là trong các việc cưới xin, ma chay, lễ hội. Lễ hội đình Trà Cổ (Móng Cái) với tục thi “Ông Voi” - lợn là một trong những ví dụ điển hình. So với những lễ hội ở đồng bằng Bắc Bộ mà lợn là chủ đạo, lễ hội đình Trà Cổ có một số nét tương đồng nhưng cũng có không ít nét độc đáo.

Thực ra, ở Quảng Ninh cũng có một số lễ hội khá gần gũi với lễ hội Trà Cổ, đó là lễ Đại kỳ phước của làng Yên Hưng cổ (nay là xã Yên Giang, huyện Yên Hưng) và lễ hội đình Mễ Sơn, xã Xuân Sơn (Đông Triều). Trong cả hai lễ hội này, con lợn đều được coi là linh vật của thần, được các cai đám (những người giúp việc trong lễ hội được làng chọn, có nhân thân tốt, con cháu phương trưởng) chăm sóc với các chế độ đặc biệt. Ngày diễn ra lễ hội, người ta mổ lợn, rước ra đình và coi đây là lễ vật quan trọng nhất dâng tế thần. Năm 2007, sau nhiều năm mai một, lễ hội đình Mễ Sơn đã được phục dựng lại nhưng cũng không giữ lại được những tục chính của lễ hội xưa nữa.

Theo các nhà nghiên cứu thì những lễ hội mà vật tế chủ đạo là lợn hay liên quan mật thiết tới lợn như ở Trà Cổ có từ khá lâu đời, tương truyền có từ thời Hùng Vương. Được biết tới khá nhiều là lễ hội làng La Phù, xã La Phù, huyện Hoài Đức (Hà Nội) tổ chức vào ngày 13-1 âm lịch hàng năm. Đây là lễ hội tưởng nhớ Tĩnh Quốc, vị anh hùng của làng La Phù, có công giúp vua Hùng dẹp giặc. Ngày diễn ra lễ hội, các xóm mổ “Ông Lợn” rước ra đình tế thần. “Ông Lợn” nào to, đẹp, không có vết trầy xước sẽ có cơ hội đoạt giải thưởng. Giải không có ý nghĩa về vật chất nhưng có ý nghĩa rất lớn về mặt tinh thần. Cũng ở tỉnh Hà Tây cũ, một lễ hội về lợn khá độc đáo đó là lễ hội “Chạy lợn” của làng Duyên Yết, xã Hồng Thái, huyện Phú Xuyên. Tương truyền, lễ hội này cũng có từ thời Hùng Vương gắn với thần Cao Minh Đại Vương là bộ tướng của Tản Viên Sơn Thánh (Sơn Tinh) có công giúp vua dẹp giặc. Ngày lễ hội, các xóm rước các “Ông Lợn” ra đình với trống phách, cờ quạt rộn rã. Ngay sau lễ tế, các xóm cùng thi mổ lợn, xóm nào mổ nhanh nhất, làm cỗ đẹp nhất sẽ được trao giải nhất. Hiện nay, lễ hội “Chạy lợn” này vẫn được duy trì, tuy nhiên 5 năm mới diễn ra một lần. Trong khi đó, ở làng Thổ Tang, nay là xã Thổ Tang, huyện Vĩnh Tường (Vĩnh Phúc) xưa có tục thi “Ông Đô” - lợn khá độc đáo. Trong phiên chợ làng diễn ra vào ngày 16 tháng Chạp, người ta đưa các “Ông Đô” ra chợ cho ăn một bữa... đậu phụ và bún no nê. Sau đó, một hội đồng kỳ mục gồm các bô lão trong làng sẽ chấm các “Ông Đô” theo các tiêu chí: Đẹp, nặng, lớn, chân tốt. “Ông Đô” nào đoạt giải sẽ được chọn làm vật tế Thành hoàng của làng. Đáng tiếc là tục thi này đã mai một từ lâu.

So với các lễ hội trên, lễ hội đình Trà Cổ có một số tương đồng, đó là con lợn giữ vai trò xuyên suốt, chi phối các hoạt động của lễ hội; quá trình nuôi, các chú ỉn đều được các cai đám chăm sóc với chế độ đặc biệt và người làng đều tránh gọi lợn theo tên tục mà gọi là “Ông Voi”, giống như “Ông Bồ”, “Ông Lợn”, “Ông Đô”. Tiêu chí chấm điểm của cuộc thi “Ông Voi” của người Trà Cổ khá giống với thi “Ông Đô” của người Thổ Tang, đó là “ông” nào to nhất, đẹp nhất sẽ được làng chọn để tế thần.

Điều đáng quý là trải qua bao thời gian cùng những biến động lịch sử nhưng lễ hội đình Trà Cổ với tục thi “Ông Voi” độc đáo vẫn được người dân và chính quyền địa phương duy trì đều đặn hàng năm. Hơn nữa, Trà Cổ lại là mảnh đất địa đầu Đông Bắc Tổ quốc; đình Trà Cổ đã được ví như là “cột mốc văn hoá vùng biên ải”. Để lễ hội thêm phần phong phú, thu hút du khách, tại lễ hội đình Trà Cổ năm nay (diễn ra trong hai ngày 30-5 và 1-6 âm lịch), Phòng VH-TT Móng Cái đã tổ chức thêm giải bơi chải và mời đội bơi chải của TP Đông Hưng (Trung Quốc) tham gia. Thiết nghĩ, không chỉ năm nay mà vào các năm sau, lễ hội đình Trà Cổ cần được thành phố tiếp tục quan tâm, chủ trì (thay vì phường Trà Cổ như mọi năm) để lễ hội quy mô hơn, góp phần quảng bá du lịch Móng Cái nói chung, giá trị văn hoá của lễ hội đình Trà Cổ nói riêng.