Cảng Cái Rồng. Cơn mưa rào đầu buổi sáng khiến cho cảnh sắc nhạt nhoà. Đảo và những con tàu như nhoè đi; Tranh thủ lúc ngớt mưa, các nghệ sĩ diễn viên của Đoàn Chèo Quảng Ninh khẩn trương chuyển đạo cụ xuống tàu để kịp ra Quan Lạn biểu diễn phục vụ lễ hội truyền thống kỷ niệm 720 năm chiến thắng Vân Đồn (1288-2008)...
Giáp Đông Nam Văn về nhất cuộc đua trong sự vui sướng của các cổ động viên.
Đi cùng anh chị em diễn viên trong Đoàn Chèo, khi tàu cập bến Quan Lạn, chúng tôi thấy dọc hai bên con đường chính từ Đồn Biên phòng 20 đến đình Quan Lạn - trung tâm của lễ hội Vân Đồn, rợp màu cờ hội và cờ Tổ quốc. Đảo Quan Lạn như chật chội hơn bởi du khách khắp nơi nườm nượp đổ về. Qua câu chuyện với các vị khách đến dự hội, tôi để ý thấy có cả những người từ Hà Nội, Hải Phòng và thấp thoáng cả những vị khách Tây. Trò chuyện với một số du khách, tôi thấy họ tỏ ra rất thích thú khi chứng kiến một lễ hội đậm màu sắc văn hoá dân gian, lại diễn ra trên một hòn đảo đẹp tuyệt vời, cách đất liền hơn 40km như thế này...
Giống như bao năm trước, lễ hội truyền thống Vân Đồn (người địa phương quen gọi là lễ hội chèo bơi) năm nay cũng hội đủ các nội dung của phần lễ và hội. Ngày 10 tháng 6 âm lịch, Ban tổ chức lễ hội đã làm lễ ''khoá cổng làng'', mọi người tạm gác mọi công việc để tham gia vào hội làng. Hai giáp: Đông Nam Văn, Đoài Bắc Võ lập đại bản doanh, kén chọn những tay chèo khoẻ mạnh, giỏi nghề, tích cực tập luyện chờ ngày tranh tài. Ngày 17 tháng 6 âm lịch, các bô lão trong làng làm lễ tế ở miếu Đức Ông, cáo yết với thần xin tổ chức lễ hội. Tiếp đó các đoàn tế lần lượt vào tế...
Nói đến lễ hội, chợt nhớ mùa lễ hội năm ngoái, có một câu chuyện hy hữu đã xảy ra: Số là ông Q. giám đốc một doanh nghiệp, năm 2006 được chọn là tướng của giáp Đông Nam Văn. Khi đua thuyền thì giáp của ông bị thua. Năm 2007, ông tính ''phục thù'' nên ứng thí làm tướng của giáp Đoài Bắc Võ. Kết quả là giáp này lại... thua. Có lẽ vì thất vọng, cho rằng ''vận đen” tại... tướng, nên khi thuyền vào bờ, thay vì cõng tướng lên miếu lễ tạ như lệ làng quy định, quân sĩ bỏ mặc ông Q. lủi thủi một mình...
Chuyện cũng không mấy nghiêm trọng nhưng như ông Nguyễn Thanh Phùng, Trưởng phòng Văn - Thể huyện Vân Đồn cho biết thì rút kinh nghiệm đó nên năm nay việc chọn tướng của hai giáp được tiến hành hết sức kỹ lưỡng. Đó phải là những người đức độ, gia đình vẹn toàn và nhất là được quân sĩ cũng như nhân dân trong giáp nể phục. Kết quả là ông Nguyễn Bảo Giám được tín nhiệm chọn là tướng của giáp Đông Nam Văn, ông Trương Văn Kế được chọn là tướng của giáp Đoài Bắc Võ.
Đêm 17 tháng 6 âm lịch, tức đêm trước chính hội, cả đảo Quan Lạn dường như không ngủ. Các ngả đường, bãi biển đâu cũng đông nghịt người. Chốc chốc, đây đó lại vang lên những hồi trống điểm canh của hai giáp khiến cho không khí lễ hội như được hâm nóng lên. Ông Phạm Văn Duyệt, một người am hiểu khá sâu sắc về lịch sử quê hương Quan Lạn, tâm sự với tôi: Lễ hội năm nay, chúng tôi băn khoăn vì có một sự khác biệt so với các năm trước; đó là hai giáp sẽ bốc thăm phân luồng bơi trong hay ngoài. Những năm trước thì bao giờ cũng là Đoài Bắc Võ bên ngoài, Đông Nam Văn bên trong vì các cụ xưa quan niệm võ phải ra ngoài giết giặc, văn ở trong tham mưu. Ông Lý Đăng Lành, nguyên là tướng của giáp Đông Nam Văn thắng trận năm ngoái cũng tỏ ý không đồng tình và cho rằng không nên thay đổi lịch sử. Lệ cũ đã vậy thì cứ như thế mà làm theo - ông Lành nói vậy.
Vì trọng tâm của lễ hội là cuộc đua thuyền chải giữa hai giáp nên đâu đâu người ta cũng bàn tán về nó. Mọi người đoán già đoán non rằng giáp này, giáp kia năm nay sẽ chiến thắng. Có một điều đáng chú ý rằng Trần Khánh Dư là người chỉ huy cao nhất, góp phần quan trọng làm nên chiến thắng Vân Đồn năm 1288, được dân làng lập miếu thờ, được các triều đại xưa phong làm Thành hoàng làng nhưng vị thần mà dân làng tế, xin phép tổ chức đua thuyền lại là Phạm Công Chính, vị anh cả của ba anh em họ Phạm (gồm Phạm Công Chính, Phạm Thuần Dụng và Phạm Quý Công). Tương truyền, ba ông là người địa phương, gia nhập quân của Trần Khánh Dư tham gia trận đánh đoàn thuyền lương của Trương Văn Hổ và đã anh dũng hy sinh. Tưởng nhớ công ơn của ba ông, dân làng bèn lập miếu thờ, ngoài miếu Đức ông thờ Phạm Công Chính thì hai người em của ông cũng được thờ ở hai nơi riêng là miếu Đồng Hồ và miếu Sao ỏn. Ngày nay, dòng họ Phạm là dòng họ lớn nhất trong 16 họ ở đảo Quan Lạn. Xét ở góc độ văn hoá, việc dân làng làm lễ xin phép vị thần họ Phạm thay vì Trần Khánh Dư là một việc làm đầy tính nhân văn, thể hiện tấm lòng ''Uống nước nhớ nguồn'' tri ân những người đã hy sinh thân mình vì quê hương, đất nước. Âu cũng là lẽ hợp lý. Trong giờ phút thiêng liêng nhớ về tổ tiên, cả ngàn người như im lặng chăm chú xem Đoàn Chèo Quảng Ninh trình diễn hoạt cảnh, tái hiện chiến thắng Vân Đồn oai hùng năm xưa.
Chờ đợi mãi rồi thì cái thời khắc quan trọng nhất cũng đến. Sau các nghi lễ giao quân, làm lễ tế thần ở miếu Đức Ông, cả hai giáp bước xuống thuyền để đua. Tiếng người reo hò, tiếng trống giục cổ vũ vang động cả khu vực mặt biển phía trước cửa đình. Nhờ có những tay chèo giỏi hơn, phối hợp nhịp nhàng hơn nên đội của giáp Đông Nam Văn đã giành chiến thắng trong sự sung sướng tột độ của các cổ động viên nhà. Một số thanh niên thấy reo hò thôi chưa ''đã'' nên chạy về đại bản doanh, khiêng thêm trống ra sân miếu để đánh khiến cho không gian càng thêm sôi động...
Có thể nói, lễ hội truyền thống Vân Đồn năm 2008 đã thành công tốt đẹp. Như lần trước UBND huyện Vân Đồn đã làm rất tốt công tác xã hội hoá, đó là vận động các doanh nghiệp vào cuộc tài trợ các giải thưởng và nhiều nội dung khác. Giá cả sinh hoạt trong các ngày diễn ra lễ hội có đắt hơn ngày thường nhưng nhìn chung du khách chấp nhận được. Đáng tiếc là trong phần văn nghệ đêm trước ngày chính hội, Ban tổ chức giới thiệu ca sĩ nổi tiếng Anh Thơ nhưng khi người lên biểu diễn lại là một ca sĩ lạ hoắc. Người dân đảo thật thà đã không nhận ra điều đó, đến nỗi nhiều người mến mộ Anh Thơ vẫn cứ yêu cầu cô hát bài ''Xa khơi''. Tất nhiên là ca sĩ kia chỉ cười trừ...
Chiều muộn các con tàu nối đuôi nhau đưa khách quay về đất liền. Bóng núi đổ xuống dòng sông Mang ánh lên một màu xám đen. Người dân Quan Lạn yêu lịch sử quê hương có phần hơi cực đoan nên tự nhận chính dòng sông Mang này là nơi vùi xác đoàn thuyền lương của Trương Văn Hổ năm 1288. Còn nhà nghiên cứu Hồ Đắc Duy trong một công bố mới đây trên tạp chí ''Xưa và nay'' lại đưa ra lập luận nơi diễn ra trận chiến là khu vực giữa đảo Hạ Mai - Phượng Hoàng và đảo Cô Tô; rằng dưới đó chắc chắn còn xác tàu và kho tàng của quân Nguyên. Những nghi vấn trên rồi đây các nhà khoa học sẽ từng bước làm sáng tỏ. Dù là gì đi chăng nữa thì những câu chuyện xung quanh chiến thắng Vân Đồn của Trần Khánh Dư, đã và mãi vẫn được các thế hệ người dân đảo Quan Lạn truyền kể cho nhau nghe từ thế hệ này sang thế hệ khác.
