Có lẽ, ở Quảng Ninh, chỉ còn Bình Liêu là còn duy trì và phát triển được nghệ thuật hát Then của người Tày, vì ở đây tập trung đông người Tày sinh sống và hơn cả là ở đây có một câu lạc bộ hát Then khá nổi tiếng...
Người mà chúng tôi tìm đến thăm đầu tiên là ông Hoàng Quý, Chủ nhiệm câu lạc bộ thơ, then, ca Bình Liêu. Ông là một trong những thành viên đầu tiên góp công sức cho việc ra đời câu lạc bộ. Thấy chúng tôi có ý định tìm hiểu về giá trị nghệ thuật hát Then, ông rất ủng hộ và mời chúng tôi đi tham quan nhà văn hoá của khu, nơi mà đội hát Then vẫn thường xuyên hội họp. Ông bảo: “Câu lạc bộ ngày càng thu hút được nhiều người tham gia. Tích cực nhất có khoảng 20 thành viên. Mà muốn hiểu kỹ hơn về Then, tôi sẽ dẫn các bạn đi gặp những người này, họ tuyệt vời lắm. Then Bình Liêu còn giữ được và phát triển nhờ rất nhiều vào sự nhiệt tình của họ.
Ông Quý dẫn chúng tôi tới thăm ông Vi Thanh Lò, mà theo lời ông Quý thì đây là “chuyên viên” dựng hình, thu âm của câu lạc bộ. Quả thật chúng tôi rất lấy làm bất ngờ về niềm đam mê Then của ông Lò. Ông tự bỏ tiền sắm một máy quay kỹ thuật số, đầu thu âm thanh để chuyên ghi những chương trình hát Then do đội văn nghệ dàn dựng. Ông mở cho chúng tôi nghe một số đĩa do ông tự biên, tự dựng hình và tổng đạo diễn chương trình luôn. Qua ông Lò, chúng tôi lại được gặp Lục Thị Hoa, một nghệ nhân hát Then của Bình Liêu.
Bà Hoa là người đam mê Then từ nhỏ, giờ bà là một trong những người hát Then có tiếng nhất Bình Liêu. Bà chuyên đạo diễn, hướng dẫn đàn hát những bài dân ca Tày; đặc biệt, bà có nhiều ca khúc theo điệu Then, điệu Sli do chính mình sáng tác. Lần nào đi hội diễn là lần ấy bà lại mang huy chương vàng về cho huyện. Câu lạc bộ Then do bà cùng một số anh chị em yêu Then thành lập đã đi vào hoạt động rất hiệu quả. Bà tâm sự: Thanh niên bây giờ chẳng mấy đứa thích hát Then, yêu Then. Nhưng theo bà, muốn các cháu yêu mến và học hát Then thì phải cho các cháu thấy được giá trị quí báu của hát Then, đàn tính. Bây giờ, bà chỉ muốn đào tạo một vài người nối nghiệp, giữ lấy cái giá trị tinh tuý của văn hoá dân tộc. Rồi bà hát cho chúng tôi nghe một bài Then bằng cả hai thứ tiếng Tày và Kinh: “Noọng ơi, cỏi nặm chẳn chứ au/náy chừ pót suân sau ón mại...” (em ơi nghĩ lại mà coi/ không phải hoa xuân đời thắm mãi...). ở tuổi hơn 60 nhưng giọng của bà mượt, ấm, nghe ngọt ngào say đắm lòng người lắm... Bà hát như đang biểu diễn trên sân khấu, khán giả quanh bản đến đông dần, ông Vi Thanh Lò cũng vui vẻ gõ đệm nhịp phách và hát theo...
Theo lời giới thiệu của mọi người, chúng tôi lại tìm đến nhà thầy giáo trẻ Tô Đình Hiệu, hiện đang là giáo viên văn của Trường THCS thị trấn Bình Liêu. Năm nay thầy Hiệu mới có 23 tuổi nhưng chàng thanh niên này đã có “thâm niên” trong làng hát Then của huyện. Thầy Hiệu tâm sự: Ngày xưa, khi còn là sinh viên trong trường, anh đã được các bạn đặt cho danh hiệu “ca sĩ Then”. Khi chúng tôi tới thăm, gặp đúng lúc anh cùng các chị em trong đội văn nghệ của trường đang luyện tập một tiết mục Then để phục vụ cho Ngày hội Tháng ba của huyện (một lễ hội văn hoá được tổ chức hàng năm vào 16-3 âm lịch). Được trực tiếp nghe giọng Then của anh mới thấy quả tiếng đồn không sai. Giọng anh trong trẻo, mượt mà. Lời bài hát cũng thật giàu ý nghĩa: “Am sách khẩn thâng bản lườn ư/ Cạ tào lỵ, cạ slư nọng ý. (Ôm chồng sách lên bản vùng cao, cô giáo lên bản người Dao dạy chữ)...
Theo ông Hoàng Quý thì muốn Then Bình Liêu phát triển hơn nữa thì phải tạo ra một phong trào hiệu quả, phải có sự đầu tư sưu tầm, sáng tác, có cơ quan chuyên môn thẩm định đánh giá, khen thưởng những tác giả có công sưu tầm, sáng tác, biểu diễn Then. Hiện nay, công việc này Phòng Văn thể của huyện làm quá yếu. Ngay như câu lạc bộ Then của ông ra đời cũng là do tự phát, chứ chưa nhận được sự quan tâm đúng mức của huyện hay cơ quan chuyên môn...
Mỗi miền quê có một tục đón khách, tiễn khách riêng. Đến Bắc Ninh được nghe tiếng hát giã bạn trong vị trầu cay, lên Bình Liêu cũng đón và tiễn khách bằng chén rượu nồng ấm, bằng lời Then, tiếng tính, cùng ánh mắt nồng nàn của người miền núi. Những làn điệu dân ca Tày quyện vào âm thanh của tẩu tính hai dây như tiếng suối nguồn trong trẻo quyện vào ruột núi, mạch nguồn dân tộc, thấm sâu vào trái tim mỗi con người. Ai một lần lên Bình Liêu, uống rượu, nghe Then, đàn tính, sẽ hiểu vì sao người ta nói: “Lời Then ai buộc lòng người...”.
