Từ sau khi Luật Công chứng có hiệu lực (1-7-2007) đến nay, hoạt động công chứng trên địa bàn tỉnh đã có những chuyển biến đáng kể; đầu tiên là việc chuyển đổi các phòng công chứng nhà nước từ đơn vị hành chính sang đơn vị sự nghiệp với cơ chế tự chủ về mặt tài chính; tiếp đó là việc chuyển giao thẩm quyền công chứng đối với hợp đồng, giao dịch cho các tổ chức hành nghề công chứng thực hiện, trước mắt là ở hai thành phố Hạ Long và Móng Cái...
Và đặc biệt, thực hiện Đề án phát triển tổ chức hành nghề công chứng trên địa bàn Quảng Ninh (được UBND tỉnh phê duyệt ngày 9-9-2009), đầu năm 2010, văn phòng công chứng (VPCC) đầu tiên (VPCC Hạ Long) được thành lập; và đầu tháng 11 vừa qua, một VPCC nữa (VPCC Hưng Quảng) cũng đã ra đời tại TP Hạ Long...
Có thể nói đây là những dấu hiệu về sự khởi đầu đáng khích lệ trên lộ trình xã hội hoá hoạt động công chứng ở tỉnh ta...
Khách hàng đang chờ để được công chứng tại VPCC Hạ Long.
* “Mới" liệu có "Lạ"?...
Thực ra, sự chuyển đổi cơ chế đối với các phòng công chứng cũng như việc xuất hiện các VPCC không có gì bất ngờ; bởi đây là sự phát triển tất yếu theo chủ trương từng bước xã hội hoá hoạt động công chứng của nhà nước ta. Trước Quảng Ninh, nhiều tỉnh, thành phố cũng đã thành lập các VPCC, thậm chí có địa phương như Hà Nội, TP Hồ Chí Minh, các VPCC từ lâu đã hoạt động khá "nhộn nhịp”... Thế nhưng, không hẳn vì điều đó mà những "cái mới" này đã ngay lập tức được người dân bắt nhập... Trao đổi với chúng tôi, ông Ngô Quang Lợi, Phó Giám đốc Sở Tư pháp, cho hay, Sở đã nhận không ít đơn "khiếu nại" về việc vì sao lại "chuyển giao thẩm quyền công chứng đối với hợp đồng, giao dịch trên địa bàn tỉnh..." khiến cho "nhân dân đi lại khó khăn, tốn kém..."; thậm chí tại kỳ họp thứ 17, HĐND tỉnh (khoá XI), khi phản ánh ý kiến cử tri, có đại biểu cũng đã kiến nghị UBND tỉnh "nên giao cho UBND các phường, xã thực hiện như trước đây" để "tạo thuận lợi cho nhân dân..."(?). Cũng như vậy, cho đến nay không phải ai khi có nhu cầu công chứng cũng chọn VPCC, cho dù điều kiện đi lại, thời gian giải quyết công việc v.v... ở đó có nhanh hơn, thuận lợi hơn so với đến các phòng công chứng đi chăng nữa. Nguyên nhân chủ yếu khiến họ "e ngại" chính là do tâm lý chưa yên tâm; "công chứng tư" thì tính pháp lý sao bằng "công chứng Nhà nước" được (?). Ông Đỗ Lê Duy, Trưởng VPCC Hưng Quảng, nhận xét: "-Hiện nay, vẫn còn tình trạng các tổ chức, cá nhân còn e ngại khi đến công chứng ở các VPCC là do họ thiếu thông tin về luật pháp, chứ không phải do họ không tin vào trình độ chuyên môn của các công chứng viên ở đó. Nhiều khách hàng đến chỗ chúng tôi, sau khi được giải thích về luật, đã tỏ ra rất yên tâm...".
Nói như vậy để thấy rằng, muốn cho lộ trình xã hội hoá hoạt động công chứng phát triển sâu rộng và đúng hướng, vấn đề tuyên truyền pháp luật (không chỉ với người dân mà cả với các tổ chức, cơ quan, đơn vị v.v...) là điều hết sức cần thiết trong thời điểm hiện tại...
* "Và sự cảnh báo...
Theo Đề án phát triển tổ chức hành nghề công chứng trên địa bàn Quảng Ninh, sau 2 VPCC đã được thành lập ở TP Hạ Long, từ nay đến năm 2015, trên địa bàn tỉnh sẽ lần lượt có thêm một số VPCC ở Hạ Long, Cẩm Phả, Uông Bí, Móng Cái, Vân Đồn, Tiên Yên, Hải Hà, Đông Triều v.v... Và như vậy, cũng có thể nói, trong tương lai gần, các VPCC sẽ đóng vai trò rất quan trọng trong hoạt động công chứng ở các địa phương trong tỉnh. Việc "phủ kín" các văn phòng công chứng ở các huyện, thị, thành phố chắc chắn sẽ góp phần chia sẻ gánh nặng hành chính tư pháp cho các cơ quan nhà nước, giảm bớt đáng kể thời gian chờ đợi của người dân có nhu cầu công chứng, chứng thực…
Thế nhưng, bên cạnh những yếu tố thuận lợi ấy, cũng phải lường trước những "mặt trái" của nó để kịp thời chấn chỉnh. Bài học về sự "quá năng động" gây ra những "sự cố đáng tiếc" của các VPCC ở một vài tỉnh, thành khác trong nước chính là lời cảnh báo cho những địa phương đi sau như Quảng Ninh. Tại Hà Nội, khi thanh tra 19 tổ chức hành nghề công chứng, Thanh tra Bộ Tư pháp đã phát hiện nhiều sai phạm trong hoạt động công chứng, cả trong việc thực hiện nghiệp vụ chuyên môn cũng như trong việc thu chi phí công chứng v.v... Trong đó, nhiều trường hợp vi phạm pháp luật dẫn đến hậu quả nghiêm trọng do công chứng viên chấp nhận bản sao chụp chứng minh nhân dân của người yêu cầu công chứng; không phát hiện người yêu cầu công chứng sử dụng chứng minh nhân dân giả hoặc ký tên không đúng chữ ký của mình; thậm chí có những VPCC, với phương châm "khách hàng là trên hết", đã tuỳ tiện công chứng "mọi lúc, mọi nơi" và có cả hoa hồng, chiết khấu cho khách hàng đến công chứng...
Với các VPCC ở Quảng Ninh, do số lượng VPCC còn ít, lại mới thành lập chưa được bao lâu, nên chưa thấy hiện tượng này xảy ra. Tuy nhiên, một khi đã có sự "cạnh tranh" thì không ai dám chắc điều gì sẽ xảy ra. Và vì thế, sự quản lý chặt chẽ là hết sức cần thiết, không để "nước đến chân mới nhảy"... Vả lại, trên thực tế, hiện nay các tổ chức hành nghề công chứng (kể cả phòng công chứng và VPCC) vẫn còn thiếu sự liên kết thông qua mạng nội bộ để chia sẻ thông tin, do đó không có cơ sở dữ liệu chung để kiểm soát thực trạng các hợp đồng; ấy là chưa kể các VPCC đều chỉ mới có 1 công chứng viên duy nhất khiến cho hoạt động của cả văn phòng bị phụ thuộc rất nhiều vào trưởng văn phòng. Trong tương lai, khi nhu cầu của khách hàng ngày càng cao, thì những VPCC hợp danh (có ít nhất là 2 công chứng viên trở lên) mới là mô hình hoạt động phù hợp thực tiễn...
Nói tóm lại, lộ trình xã hội hoá hoạt động công chứng ở Quảng Ninh đã có những bước đi ban đầu đáng khích lệ, nhưng để có những bước đi tiếp theo vững chắc, đúng hướng và nhất là không lặp lại "vết xe đổ" của một vài địa phương đi trước như đã nói ở trên thì ngành chủ quản và các cơ quan hữu quan cần có sự quản lý, giám sát chặt chẽ hơn nữa; từ việc xem xét điều kiện, thủ tục thành lập các VPCC đến việc phổ biến, tuyên truyền pháp luật v.v... nhằm giúp cho mọi tổ chức, cá nhân hiểu một cách đầy đủ, sâu sắc Luật Công chứng. Và trên hết là bản thân các công chứng viên, những người đang hành nghề công chứng hiện nay, cần phải được đào tạo, bồi dưỡng để không ngừng nâng cao trình độ nghiệp vụ, đạo đức nghề nghiệp thì mới đáp ứng được yêu cầu thực tiễn...
