Ngày nay, cùng với sự phát triển như vũ bão của các công nghệ kết nối, giúp đẩy nhanh tốc độ truy tải, số lượng các tờ báo điện tử nở rộ khắp nơi trên thế giới. Việt Nam cũng kông nằm ngoài quy luật đó khi có khoảng hơn 70 báo điện tử và báo giấy online (trực tuyến) và hàng ngàn website thương mại.
Từ lợi thế...
Báo điện tử "hút" bạn đọc bởi sự đa dạng thông tin trên nhiều lĩnh vực mà báo giấy không thể đem lại do hạn chế về "đất". Ngày nay, người lướt web không chỉ được đọc tin tức mà còn có thể nghe rất nhiều kênh phát thanh và xem truyền hình ngay trên các webiste báo chí. Diễn đàn mở cũng là một đặc tính hấp dẫn của báo điện tử.
Một tin tức gửi đi có thể nhanh chóng nhận ngay phản hồi của rất nhiều độc giả, nhận xét về nội dung thông tin, chia sẻ tình cảm với người trong cuộc, thậm chí phản ứng ngay với tờ báo về cách đưa tin... Thêm vào đó, thay vì hiện diện hạn hẹp trong khuôn khổ một quốc gia, các tờ báo có thể khếch trương hình ảnh của mình mọi nơi, mọi lúc.
Theo Trang Nhi, một bạn đọc thường xuyên của các báo điện tử Lao Động, Thanh Niên, Dân Trí... báo điện tử hấp dẫn còn bởi có tính lưu trữ rất cao. "Báo điện tử như một thư viện khổng lồ, ở đó chỉ trong ít phút tôi có thể tìm lại những bài báo đã được đăng từ lâu, điều rất khó thực hiện với các trang báo giấy", Nhi cho hay.
...Đến lợi nhuận
Lợi nhuận từ quảng cáo cũng tăng vù vù. Ngày càng dày đặc những logo, banner quảng cáo nhấp nháy trên các trang web báo chí điện tử. Tuy nhiên, hiện tại chỉ có một vài website tin tức như Vnexpress, Dân Trí... có thể lấy lợi nhuận quảng cáo bù chi phí hoạt động. Theo các chủ website, mức độ đầu tư phát triển báo điện tử ngày một tăng. Nhưng cũng phải thừa nhận một thực tế hầu hết các trang báo điện tử lớn đều có sự hỗ trợ hay nói thẳng là đầu tư của một ISP (nhà cung cấp đường truyền). Hai báo điện tử ra đời sớm nhất ở Việt Nam là Vnexpress và Vietnamnet là những ví dụ điển hình.
Vnexpress do Công ty Cổ phần đầu tư và phát triển công nghệ FPT đầu tư và sau một thời gian tự phát triển mạnh mẽ, các cơ quan chức năng buộc phải chấp nhận một ngoại lệ là cho phép trang web của doanh nghiệp trở thành báo. Còn Vietnamnet cũng do VNN đầu tư xây dựng. Vì vậy, chi phí cho đường truyền và các vấn đề liên quan đến internet đã được hạ xuống. Hai công ty này còn tổ chức bộ phận bán quảng cáo rất chuyên nghiệp. Mới đây, một cuộc "săn đầu người" của VTC cũng đã làm cho làng báo điện tử xôn xao. Với lợi thế công nghệ truyền hình kỹ thuật số, VTC cũng mở riêng một website tin tức, hi vọng cạnh tranh với các website tin tức của FPT và VNN.
Nghệ thuật "chôm" bài
Báo điện tử thu hút người đọc bởi lượng thông tin khổng lồ, vì thế khi các báo Thanh Niên, Tuổi Trẻ, Ngưòi Lao Động chưa có trang web, Vnexpress và Vietnamnet đã khai thác triệt để nguồn thông tin từ các báo này. Độc giả lúc đó đang háo hức với sự nhanh nhạy và mới mẻ của báo điện tử đã đổ xô vào 2 trang web này. Nhưng đến nay, gần hết các cơ quan báo chí đều có website thì người đọc chỉ cần truy cập một báo, khỏi mở báo khác vì chỉ có ngần ấy thông tin được copy qua lại, hầu như giống nhau.
Vậy luật bản quyền và sở hữu trí tuệ được các báo này thực hiện thế nào? Cách phổ biến nhất là: mở ngoặc tên tờ báo mà họ chép lại thông tin. Dân Trí lịch sự hơn, đưa thêm tên tác giả. Trần Ngọc Thái Sơn, một du học sinh Việt Nam đang theo học tại trường đại học New South Wales (Úc) cho biết, mỗi tuần, anh vào 4 hoặc 5 trang tin khác nhau để cập nhật tin tức trong nước nhưng đa phần là tin trùng nhau, thậm chí trùng cả dấu chấm, dấu phẩy. Và Sơn nhận ra, một bài viết tương đối hấp dẫn thường được "lưu truyền" ở khá nhiều trang tin khác nhau, có khi chỉ khác cái... tiêu đề.
Theo cuộc khảo sát "bỏ túi" của Sơn (đã được Báo Kinh tế Sài Gòn đăng tải ngày 30/11/2006), 100% các bài đó được đăng lại chứ không phải trích dẫn. Vnexpress là website vượt trội về số lượng bài tái sử dụng của báo khác, trong đó hầu hết từ báo in hoặc phiên bản điện tử của báo in. Sơn cho rằng, điều này không những dẫn đến tình trạng cạnh tranh không công bằng, mà còn làm giảm chất lượng của báo điện tử. Hơn nữa, khi đã vào Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), Việt Nam phải tôn trọng luật bản quyền và sở hữu trí tuệ ở mọi lĩnh vực. Liệu báo chí Việt Nam vượt qua thách thức này như thế nào?
Nên chăng đại diện các tờ báo lớn (báo in và báo điện tử) nên thảo luận trực tiếp với nhau để đạt được một thỏa thuận về vấn đề tôn trọng bản quyền và có một tổ chức như Hội Nhà báo hay Bộ Văn hóa Thông tin đóng vai trò tích cực trong việc làm cầu nối, và cả "trọng tài" để đảm bảo các tổ chức báo chí đều tuân thủ thỏa thuận này.
Lượng và chất của phóng viên
Sự phát triển mạnh mẽ của báo điện tử đã kéo theo số lượng tăng cao của đội ngũ phóng viên báo điện tử. Tòa soạn báo của Vnexpress và Vietnamnet hiện có tới hàng trăm người. Báo Dân Trí, tuy mới ra đời hơn một năm cũng đã có hơn 30 phóng viên và biên tập viên. Vai trò của đội ngũ phóng viên điện tử không còn mờ nhạt như trước kia. Tại các sự kiện lớn phóng viên báo điện tử cũng đàng hoàng được cấp thẻ để có thể xông pha lấy tin và trở thành những người đưa tin tức tới bạn đọc nhanh nhất.
Các doanh nghiệp nước ngoài lớn hoạt động ở Việt Nam hiện nay rất coi trọng phân bổ thông tin đồng đều tới 3 kênh chính là kênh tin tổng hợp (gồm báo giấy, đài truyền hình, đài phát thanh); kênh báo điện tử và tạp chí chuyên ngành. Tất cả các yếu tố trên đã kéo theo yêu cầu đội ngũ phóng viên làm báo điện tử phải đầy tính chuyên nghiệp. Tuy nhiên, theo trang web vietnamjournalism.com, đến 75% số phóng viên đang hoạt động trong tòa soạn báo điện tử là từ báo giấy chuyển sang, khoảng 23% từ các ngành nghề khác và số rất ít còn lại mới được đào tạo từ những "cua" học ngắn hạn trong nước hoặc tại nước ngoài. Còn đó một thị trường đào tạo phóng viên điện tử chuyên nghiệp vẫn đang bỏ ngõ.
Khó phân biện báo điện tử và web thương mại
Ngoài việc các báo điện tử đẻ cành, nhánh (như Vnexpress có Evăn, Số hóa, Ngôi sao...; Vietnamnet có Người viễn xứ, Giai điệu xanh...), trên "thị trường" báo điện tử Việt Nam hiện nay có hàng chục nghìn trang web thương mại ra đời không thể gọi là báo. Đây chỉ là các trang web thương mại, để quảng bá doanh nghiệp, thương hiệu, sản phẩm nhằm thu hút người xem, các trang này đã biến thành những trang tin điện tử cực kỳ giật gân, lá cải. Nhiều trang thậm chí chỉ khai thác và đăng tải những bài liên quan đến hậu trường, đời tư của người nổi tiếng, những vụ án mạng man rợ, hay chuyện chăn gối, phòng the... Đầu năm 2006, Cục Báo chí (Bộ VH-TT) đã có công văn gửi Sở VH-TT và Công an Hà Nội, đề nghị xử lý sai phạm của trang web 24h.com.vn.
Trang web này vốn chỉ được cấp phép đăng tải nội dụng thông tin là thương mại điện tử, thông tin giới thiệu về sản phẩm, doanh nghiệp, tư vấn tiêu dùng. Tuy nhiên, sau một thời gian hoạt động, 24h.com.vn đã cho đăng tải các thông tin thuộc thể loại báo chí với các chuyên mục: An ninh - hình sự, Thế giới 24h qua, Khoa học - công nghệ, Nhịp sống trẻ...
Ngày 22/7/2005, Ban Bí thư Trung ương Đảng đã ban hành Chỉ thị số 52-CT/TW về phát triển và quản lý báo điện tử ở nước ta. Theo đó, năng lực quản lý báo điện tử của các cơ quan chủ quản báo chí, các cơ quan quản lý nhà nước từ Trung ương đến địa phương được nâng cao. Báo điện tử và trang tin điện tử được phân định rõ ràng, nhằm chấn chỉnh tình trạng các trang thông tin điện tử hoạt động như một tờ báo điện tử. Ngăn chặn các trang tin điện tử phản động, đồi trụy, xâm phạm đời tư, làm tha hóa đạo đức, lối sống, thuần phong mỹ tục; phòng chống các hoạt động lừa đảo, phá hoại kinh tế trên mạng thông tin điện tử.
Thay lời kết
Báo điện tử Việt Nam đã có những bước tiến mạnh mẽ trong 6 năm qua, kể từ khi ra đời. Nhưng dường như, cũng chỉ sau 6 năm, sự ưu việt của báo đã bị những vấn đề bất cập khác làm giảm uy tín. Hi vọng các trang báo điện tử sẽ tìm được lối đi "không đụng hàng", thể hiện sự cạnh tranh lành mạnh để giữ được những độc giả thân thiết. Theo xếp hạng các website có nhiều lượt truy cập nhất thế giới, hiện nay Vnexpress xếp hạng 187, Dân Trí là 302 và Vietnamnet là 1.264 (xếp hạng này tính đến ngày 11/12).
Tuy nhiên, thống kê của Alexa.com rất hạn chế vì nó chỉ dựa trên thống kê những trang web có cài đặt và sử dụng Alexa toolbar trong khi trên thực tế, có rất nhiều người không dùng công cụ đó.
