Với 553 km2 diện tích đất liền cộng với việc được thiên nhiên ưu đãi ban tặng cho nhiều bãi biển, cảnh quan đẹp, khí hậu ôn hoà, vị trí địa lý thuận lợi, Vân Đồn đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt xây dựng để trở thành khu kinh tế mang tầm trọng điểm của Bắc Bộ... Và ngoài ra, Vân Đồn còn có một tiềm năng thế mạnh khác, đó là kho di sản văn hoá vô giá...
Hang Soi Nhụ trên Vịnh Bái Tử Long nằm cách Cảng Cái Rồng khoảng hơn 3km, được các nhà khảo cổ phát hiện, khai quật vào năm 1967. Kết quả là đã tìm thấy ở đây dấu vết của xương người cổ, một số công cụ đá được cho rằng niên đại vào khoảng 14.000 năm cách ngày nay (gần đây có ý kiến cho rằng niên đại muộn hơn, vào khoảng 7.000 - 8.000 năm - TG). Trước đó, năm 1937, các nhà khảo cổ J.Anderson (Thụy Điển), M. Colani (Pháp) đã phát hiện di tích người tiền sử Văn hoá Hạ Long (niên đại cách ngày nay khoảng trên dưới 4.000 năm) ở đảo Ngọc Vừng (bấy giờ người Pháp gọi Ngọc Vừng là đảo Danh Do La), và Hà Giắt (nay thuộc xã Hạ Long). Gần đây nhất, các nhà khảo cổ Việt Nam tiếp tục phát hiện thêm một số địa điểm có dấu vết của người tiền sử cư trú tại một số đảo trên Vịnh Bái Tử Long và tại xã Vạn Yên, làm phong phú thêm bản đồ khảo cổ về các điểm cư trú của người tiền sử tại Vân Đồn. Điều ấy không chỉ làm cho lịch sử văn hoá của vùng đất này thêm ''dày dặn'' mà còn cho thấy ngay từ xa xưa, Vân Đồn đã là nơi cư trú ưa thích của người tiền sử, một môi trường sống hết sức thuận lợi. Tới thời kỳ đầu Công nguyên, dấu ấn lịch sử còn ghi lại là mộ cổ ở Đá Bạc (Minh Châu), được phát hiện, khai quật năm 1967... 
Đua thuyền, hoạt động mang tính xuyên suốt tại lễ hội truyền thống Vân Đồn.
Tuy nhiên, nói tớái lịch sử - văn hoá của vùng đất Vân Đồn, người ta thường nghĩ tới hơn cả là sự kiện năm Kỷ Tỵ 1149, vua Lý Anh Tông đã cho thành lập trang Vân Đồn để buôn bán với nước ngoài, mở ra sự hình thành và phát triển của hệ thống thương cảng Vân Đồn- cánh cửa ''hội nhập'' đầu tiên của nước ta, phân bố rộng khắp ven bờ Vịnh Hạ Long và quần đảo Vân Hải. Di tích Thương cảng cổ Vân Đồn đã được xếp hạng di tích lịch sử quốc gia tại hai địa điểm tiêu biểu là bến Cống Đông, xã Thắng Lợi và bến Cái Làng, xã Quan Lạn. Thương cảng cổ Vân Đồn cũng được coi là 1 trong 4 di tích trọng điểm của tỉnh. Cũng liên quan tới Vân Đồn, năm 1288, trên dòng sông Mang, phía sau làng Quan Lạn bây giờ, đã diễn ra trận đánh lịch sử: Quân dân nhà Trần dưới sự chỉ huy của Trần Khánh Dư đã tiêu diệt đoàn thuyền lương của Trương Văn Hổ, góp phần quyết định và chiến thắng quân xâm lược Nguyên- Mông năm 1288. Vào các ngày từ 10 đến 20- 6 âm lịch hàng năm, người dân xã đảo Quan Lạn và các xã lân cận lại tổ chức lễ hội đua thuyền nhằm ôn lại truyền thống đánh giặc thuở xưa của cha ông, trở thành lễ hội văn hoá tiêu biểu của huyện. Ngoài những di sản trên, Vân Đồn còn lưu giữ được nhiều di tích khác như dấu tích thời Pháp thuộc khai thác than ở đảo Cái Bầu như đường hầm xuyên núi, cầu, dấu tích nhà sàng, boong- ke, sân bay, nhà ở của quân Pháp. Đặc biệt là một số địa điểm lịch sử ghi dấu Bác Hồ đã tới thăm như ở Vạn Hoa, Ngọc Vừng... Ngoài lễ hội Quan Lạn, Vân Đồn còn lưu giữ nhiều giá trị văn hoá phi vật thể khác như hát giao duyên vùng biển ở Thắng Lợi, Bản Sen, Quan Lạn và nhiều phong tục, tập quán mang bản sắc riêng của người miền biển Vân Đồn mà không nơi nào có được...
Mặc dù những năm qua, các cấp chính quyền huyện Vân Đồn, các xã trong huyện đã có sự nhận thức, quan tâm hơn đối với việc bảo tồn, phát huy các giá trị văn hoá trên địa bàn nhưng kết quả vẫn còn hạn chế. Ngoài lễ hội Quan Lạn được duy trì đều đặn hàng năm thì hầu hết các di tích khác vẫn chưa được quan tâm, đầu tư bảo tồn và phát huy tương xứng với giá trị của nó. Di tích khảo cổ Ngọc Vừng đã gần như không còn dấu vết, di tích Hà Giắt cũng đang bị đe dọa do khai thác cát, di tích Ngọc Vừng- nơi Bác ra thăm và nói chuyện với quân và dân xã đảo đang bị xuống cấp, khu di tích sân bay, nhà từ thời Pháp ở Vạn Hoa cũng đã dần đổ nát, di tích Thương cảng Vân Đồn còn rất mông lung, chưa có dù chỉ một tấm bia ghi dấu, chỉ đường v.v...
Theo đề án Khu kinh tế tổng hợp Vân Đồn đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt thì tới năm 2020 Vân Đồn sẽ trở thành một trong các khu kinh tế trọng điểm của Bắc Bộ và cả nước, khai thác tiềm năng thế mạnh của vùng đất này là du lịch sinh thái biển đảo và nuôi trồng, chế biến thuỷ sản. Tuy nhiên, sẽ là giá trị hơn rất nhiều nếu có sự gắn kết giữa du lịch sinh thái với du lịch văn hoá. Trong thời gian tới đây, Vân Đồn sẽ ngày càng thu hút các doanh nghiệp, nhà đầu tư trong nước và nước ngoài tới đầu tư, tìm kiếm cơ hội làm ăn. Với họ, truyền thống lịch sử - văn hoá của một vùng đất là một trong các yếu tố quan trọng khi lựa chọn địa điểm đầu tư. Để bảo tồn, phát huy giá trị các di sản văn hoá hiện có trên địa bàn huyện một cách hiệu quả, làm tiền đề cho du lịch phát triển, thiết nghĩ huyện Vân Đồn cần phối hợp với các cơ quan chức năng của tỉnh xây dựng quy hoạch cụ thể các di tích; tăng cường tuyên truyền về ý nghĩa, giá trị của các di sản văn hoá với cộng đồng; gắn kết quy hoạch các di tích với quy hoạch phát triển tổng thể về kinh tế- xã hội của huyện, xã; coi di sản văn hoá là một yếu tố quan trọng trong phát triển du lịch trong hiện tại và cả tương lai...
