Đã thành thông lệ, vào dịp Tết Nguyên đán, nhu cầu sử dụng hoa quả tươi tăng mạnh, bởi vậy, hoa quả nhập ngoại đang ùn ùn đổ về xuôi. Trong đó, chiếm đến 90% hoa quả tươi nhập ngoại có mặt trên thị trường hiện nay có nguồn gốc từ Trung Quốc. Song, nhiều chủ hàng lại trà trộn, dán các loại nhãn mác với nguồn gốc, xuất xứ từ nước khác, đánh lừa người tiêu dùng.
Lập lờ nguồn gốc
Theo Ban Quản lý cửa khẩu Tân Thanh (Lạng Sơn), hiện nay các loại hoa quả Trung Quốc đang ồ ạt tràn vào nội địa để phục vụ thị trường Tết Canh Dần. Ước tính, mỗi ngày có hàng chục tấn hoa quả được nhập khẩu vào nước ta qua địa bàn Lạng Sơn. Còn riêng cửa khẩu Lào Cai, trung bình mỗi ngày có tới 400 tấn rau củ quả các loại được nhập khẩu, trong đó chiếm đến 50% là hoa quả tươi. Vào thời điểm này, hoa quả được nhập nhiều nhất là lê, táo, cam, quýt, dưa vàng, nho…
Mỗi đêm, hàng trăm xe tải lớn nhỏ hối hả chở hoa quả từ Tân Thanh về chợ đầu mối Long Biên. Còn từ cửa khẩu Lào Cai, phần lớn hoa quả được chở về làng Thổ Tang (Vĩnh Tường-Vĩnh Phúc) và một phần về chợ Long Biên. Thống kê của Trung tâm thông tin NN&PTNT cho thấy, những tuần qua, lượng hoa quả nhập vào nước ta liên tục tăng. Trong 27 loại hoa quả mà Việt Nam nhập khẩu từ Trung Quốc, 4 loại hoa quả gồm cam, quýt, táo và lê chiếm đến 85,7% tổng kim ngạch.
Để thực hiện lộ trình kiểm soát chất lượng nông sản nhập khẩu, đồng thời triển khai cơ chế mở cửa tự do buôn bán thương mại, từ tháng 7-2008, giữa Việt Nam và Trung Quốc đã thực hiện chương trình kiểm soát lẫn nhau về nguồn gốc hoa quả nhập khẩu. Theo đó, toàn bộ các loại hoa quả Trung Quốc khi nhập khẩu vào Việt Nam phải có bao bì ghi nguồn gốc rõ ràng, nhãn mác, địa chỉ nơi trồng, nơi bao gói… để tiện truy xuất nguồn gốc khi cần. Song, ghi nhận từ thị trường hoa quả cho thấy, hầu hết hoa quả bày bán đều không có bao bì, nhãn mác. Không những vậy, một số loại hoa quả dù được nhập khẩu từ Trung Quốc nhưng nhiều tư thương vẫn trà trộn, dán nhãn mác có nguồn gốc xuất xứ từ nước khác. Các loại hoa quả thường bị “thay đổi” nguồn gốc, xuất xứ là táo và nho.
Theo bà Nguyễn Thị Hà - Trạm trưởng Trạm Kiểm dịch thực vật Tân Thanh, thực tế, các tư thương Trung Quốc thực hiện rất nghiêm túc việc bao bì, tem mác để truy xuất nguồn gốc hoa quả, nhưng khi nhập khẩu về đến Việt Nam, các loại bao bì, nhãn mác đã bị cắt bỏ, xé lẻ đưa về xuôi. Thậm chí, khi về đến chợ Long Biên, phần lớn hoa quả vẫn còn nguyên bao bì, nhãn mác, nhưng sau đó đã được lột bỏ, chia lẻ đưa đi tiêu thụ ở các nơi. Đặc biệt, nắm bắt được tâm lý người tiêu dùng, các tư thương bán lẻ đã trà trộn, thay đổi nguồn gốc, xuất xứ của hoa quả Trung Quốc thành hoa quả nội địa hay táo Mỹ, nho Mỹ, táo New Zealand, cam Thái Lan…
Cơ quan chức năng bó tay
Do không có bao bì, nhãn mác, các tư thương lại cố tình lập lờ về nguồn gốc, nên việc phân biệt giữa hoa quả nội và hoa quả nhập khẩu, người tiêu dùng chỉ biết dựa vào kinh nghiệm. Hơn nữa, đến nay, chúng ta vẫn chưa có chế tài hay cơ quan chức năng chịu trách nhiệm kiểm tra, xử phạt những biểu hiện lập lờ nguồn gốc, không có mẫu mã rõ ràng. Trong khi, tình trạng gian lận nguồn gốc hoa quả ngoại nhập đang diễn ra ngày càng phổ biến.
Ông Phùng Hữu Hào - Phó Cục trưởng Cục Quản lý chất lượng nông lâm thủy sản (Bộ NN&PTNT) cũng khẳng định, tại các cửa khẩu, doanh nghiệp Trung Quốc thực hiện khá nghiêm việc chứng nhận nguồn gốc hoa quả xuất khẩu vào Việt Nam nhưng sau đó chúng ta lại không thể kiểm soát được. Bởi vậy đã gây khó khăn cho việc truy xuất nguồn gốc khi xảy ra các sự cố như phát hiện có dư lượng hóa chất, thuốc bảo vệ thực vật ngoài danh mục trong hoa quả ngoại nhập.
Đã nhiều lần, cơ quan chức năng lấy mẫu hoa quả nhập ngoại được bày bán trên thị trường để phân tích, kiểm tra nhưng đều không phát hiện được nghi vấn. Sở dĩ, muốn kiểm tra hoa quả đã được dùng hóa chất gì để bảo quản, có dư lượng thuốc bảo vệ thực vật vượt ngưỡng hay không thì phải biết họ đã sử dụng loại thuốc gì, hoạt chất ra sao. Hầu hết các chuyên gia trong ngành BVTV đều cho rằng, khó có thể tìm ra các loại hoạt chất BVTV, thuốc bảo quản đã dược dùng trên hoa quả ngoại nhập.
Ông Trịnh Công Toản - Chánh Thanh tra Cục BVTV cho biết, mỗi nước có 1 danh mục các hoạt chất BVTV khác nhau được phép sử dụng trong sản xuất nông nghiệp, bảo quản nông sản. Bởi vậy, việc xác định họ đã sử dụng hoạt chất gì trong sản xuất, sơ chế hoa quả rất là khó. Đó còn chưa kể, nếu như nông dân cố tình sử dụng các loại thuốc cấm, thuốc ngoài danh mục thì việc kiểm tra, phát hiện lại càng không thể.
Người kinh doanh thì lập lờ nguồn gốc đối với các loại hoa quả ngoại nhập, cơ quan chức năng thì dường như bó tay với việc kiểm soát chất lượng. Năm này qua năm khác, câu trả lời duy nhất mà người tiêu dùng nhận được vẫn chỉ là sự im lặng, hoặc có kiểm tra nhưng không phát hiện.