Đã có nhiều chuyên gia cho rằng: Mua sắm công đang trở thành một "cánh cổng" để tham nhũng, thất thoát, lãng phí, tiêu cực... có thể "rửa tiền" công thành tiền riêng.
Điều đáng lưu ý là cho đến nay, cơ quan và cơ chế quản lý của VN chỉ có thể "đoán bệnh" mà chưa thể đưa ra phương thuốc hiệu quả cho vấn đề này. Vài chục ngàn tỉ cho mua sắm công/năm
Theo ông Phạm Đình Cường - Cục trưởng Cục Quản lý công sản (Bộ Tài chính) - thì hoạt động mua sắm công thường chiếm tới 20% chi tiêu của Chính phủ. Tất nhiên, mua sắm công có mục tiêu chính là trang bị vật chất, thiết bị để phục vụ hệ thống hành chính. Tuy nhiên, đây lại trở thành "kênh" để trục lợi của không ít tổ chức, cá nhân.
Minh chứng cho thực tế này, ông Cường cho biết: Trong báo cáo kiểm toán năm 2007 tại 7 bộ, địa phương gồm Y tế, GDĐT, NNPTNT, GTVT, TPHCM, Đồng Nai, Ninh Bình thì số tiền mua sắm công vượt tiêu chuẩn, sai mục đích lên đến 95 tỉ đồng. Tuy nhiên, đây chưa phải là con số cuối cùng, khi mà có tới 27/39 bộ, 37/64 địa phương... không báo cáo về mua sắm công.
Trước đó, theo báo cáo kiểm toán năm 2006, số tiền chi vi phạm mua sắm công mới thực sự là những con số khổng lồ. Hàng loạt các đơn vị như UBND quận Ninh Kiều xây vượt tiêu chuẩn 387m2, quận Bình Thuỷ vượt gần 1.800m2, huyện Phong Điền vượt hơn 2.200m2. Hay như 16/29 tỉnh có báo cáo, thì chi tiêu công đã không đúng chế độ tới hơn 182 tỉ đồng; chỉ 4 ngành, địa phương gồm Bộ Nội vụ, Lạng Sơn, Kiên Giang, Bắc Cạn đã có tới 55 xe ôtô mua vượt tiêu chuẩn, không đấu thầu... Cá biệt chỉ 6 tháng đầu năm 2006, kho bạc đã từ chối thanh toán 75 tỉ đồng, trong đó có tới 20 tỉ đồng mua sắm xe công sai tiêu chuẩn.
Đưa ra những con số trên để thấy: Rõ ràng thất thoát, lãng phí và tiêu cực trong mua sắm công là có thật; đồng thời nó cũng là "truyền thống" nhiều năm trong chi tiêu công của VN. Theo tính toán năm 2009, VN sẽ chi khoảng 160.231 tỉ đồng cho quản lý hành chính, sự nghiệp; 20% trong số này - tương ứng khoảng hơn 32.000 tỉ đồng - sẽ được chi cho mua sắm công. Những năm trước đó, con số này cũng dao động từ trên 20.000 - 30.000 tỉ đồng.
Chưa quản được
Trả lời chúng tôi khi còn là TGĐ Kho bạc Nhà nước, ông Phạm Sỹ Danh cho rằng "Ai quyết định sai - người ấy phải chịu trách nhiệm". Nhiều lần trả lời báo giới, Tổng Kiểm toán Nhà nước Vương Đình Huệ cũng khẳng định, sẽ xử lý trách nhiệm người đứng đầu. Tuy nhiên, việc đã xử lý ai? xử lý thế nào? trách nhiệm của người quyết định sai ra sao? đặc biệt là xử lý đối với khoản tiền hàng trăm tỉ đồng sai phạm đến đâu?... thì vẫn còn là vấn đề bỏ ngỏ hoặc không triệt để.
Gần như "ngược" với lý thuyết "sai thì bị xử lý" trên, thực tế là: Quá khó để xử lý. Khó nhất là "người quyết định sai" lại chính là người đứng đầu đơn vị. Vì thế, không thể có chuyện "tự xử lý mình". Đối với cơ quan kiểm soát là kho bạc và kiểm toán, việc xử lý hầu như chỉ dừng lại ở "đề nghị xử lý" chứ không thể trực tiếp xử lý. Cuối cùng là nếu có xử lý thì mọi chuyện đều "đã rồi".
Suốt thời gian qua, các cơ quan hầu như chỉ "chạy theo vụ việc" và xử lý bằng cách: Mua xe sai chế độ thì thu hồi hoặc vẫn cho sử dụng; nếu chi vượt thì "cân đối nguồn" để bù vào... Tuy nhiên, hàng loạt sự việc không thể xử lý như xây trụ sở quá tiêu chuẩn thì không thể đập đi; mua sắm thiết bị vượt tiêu chuẩn không thể thu hồi, vì thu sẽ không có cái dùng và cũng không thể bán thanh lý rẻ hơn...
Đến đây, nhiều chuyên gia cho biết: VN đã có 4 luật điều chỉnh mua sắm công gồm: Đầu tư, Đấu thầu, Xây dựng, Quản lý, sử dụng tài sản nhà nước. Ngoài ra, còn hàng loạt văn bản như Quyết định 179 về quy chế tổ chức mua sắm tài sản từ ngân sách và thông tư 63 hướng dẫn thực hiện đấu thầu mua sắm tài sản... Vì thế, vấn đề là ở chỗ: Ai quản và quản ai trong mua sắm công, nếu như chính những người đứng đầu làm sai, trong khi sự "chấp pháp" trong xử lý vi phạm mua sắm công chưa nghiêm minh?
Các chuyên gia cảnh báo: Thực tế việc xây dựng và thực hiện đề án xe công vẫn chưa có tác dụng, trong khi việc cắt giảm 10% chi phí thường xuyên năm 2008 cũng không hiệu quả, đặc biệt hầu như cứ kiểm toán ở đâu, kiểm soát mua sắm công ở đâu đều phát hiện sai phạm...
Từ thực tế này, nếu VN không có sự đột phá trong việc thắt chặt quản lý - xử lý vi phạm chi tiêu công thì ngân sách vẫn bị lãng phí, thất thoát của mua sắm công đè nặng; nhất là trong năm 2009 này có lượng tiền rất lớn từ ngân sách tung ra để kích cầu.
