Việc Nga hạn chế người nước ngoài tại các chợ bán lẻ khiến cộng đồng người Việt chuyên buôn bán có một năm đầy khó khăn, nhưng mở đường cho các xưởng may lên ngôi.
Khoảng 100.000 người Việt sinh sống, làm ăn ở Nga và đa số mưu sinh ở chợ. Do đó cuộc sống của họ bị đảo lộn chủ yếu bởi luật mới về chợ bán lẻ. Một bộ phận không còn khả năng bám trụ nên đã từ giã nước Nga để về nước tạm thời hoặc vĩnh viễn. Số đông hơn thích ứng với điều kiện mới bằng cách thuê người Nga bán hàng, chuyển hình thức kinh doanh từ bán lẻ sang bán buôn, từ kinh doanh ở chợ sang kinh doanh ở siêu thị, các trung tâm thương mại.
Anh Thụy, quê Hà Nội, buôn bán ở chợ trung tâm thành phố Ryazan, tâm sự: “Em thuê một phụ nữ Ukraina có quốc tịch Nga bán hàng để khỏi bị phạt. Mỗi tháng đành phải mất một khoản thu nhập”. Một số bà con ở chợ Vòm thời gian đầu cũng thuê người Nga “làm cảnh”, chỉ đi đi lại lại trước “công” và hút thuốc lá để nhận đồng lương khá cao là 1.000 ruble mỗi ngày (tương đương 40 USD).
Anh Nguyễn Văn Toàn, chủ quầy hàng ở chợ Vòm, Mátxcơva, nói rằng “lợn vàng” Đinh Hợi thật khó khăn với bà con người Việt, hết tin sắp đóng cửa chợ Vòm lại đến tin người nước ngoài không được bán hàng khiến người kinh doanh nháo nhác. Anh Toàn cả năm lăn lộn vất vả nhưng kết lại thu nhập không đáng kể.
Theo những người làm ăn lâu dài ở Nga, năm vừa qua có một đặc điểm nổi bật là khâu thủ tục hải quan – vận chuyển hàng hóa gặp khó khăn mà nói theo ngôn ngữ của cộng đồng là “tắc hải quan”. Điều này khiến một lượng hàng hóa khá lớn từ Việt Nam và Trung Quốc không đến được với thị trường Nga hoặc không kịp thời vụ.
Anh Phạm Viết Bé, chủ hàng ở chợ AST, Mátxcơva, cho biết cả tháng nay anh rất nhàn nhã, đi muộn về sớm, thỉnh thoảng lại nghỉ chợ vài ngày, một điều chưa từng có trong nhiều năm làm ăn ở Nga. Nguyên do là không có hàng để bán. Nhiều người Việt khác cũng trong tình trạng ngồi chờ hàng, chờ “thông hải quan”.
Tình trạng “tắc hải quan” làm cho những người bán hàng khốn khó nhưng lại tạo điều kiện cho nghề may của người Việt ở Nga lên ngôi. Các xưởng may của người Việt hoạt động hết công suất. Công nhân có thu nhập cao hơn hẳn thời kỳ bình thường, nhiều người nhận lương khoán trên 1.000 USD, cá biệt có “siêu sao” với thu nhập 1.500 USD vào tháng cao điểm.
Anh Nguyễn Văn Lĩnh, 30 tuổi, quê huyện Quảng Trạch, tỉnh Quảng Bình, cho biết với tay nghề cao và hợp đồng nhiều nên tháng trước anh nhận lương 1.200 USD. Trừ chi phí sinh hoạt anh gửi về bố mẹ 900 USD để lo cho tương lai. Thợ có thu nhập cỡ đó thì không khó hình dung chủ xưởng may sẽ lời lãi mức nào nếu tính rằng cơ sở “mini” có khoảng 10 thợ, cơ sở trung bình 100 – 150 thợ, cơ sở lớn có từ 200 đến 300 thợ.
Tuy nhiên, để có đồng lương rất cao đó, và chỉ xảy ra trong những tháng “đỉnh”, các thợ may giỏi nhất đã phải làm việc 16-18 tiếng mỗi ngày. Chị Ngọc Lụa, quê Nghệ An, một nữ doanh nghiệp thành đạt ở Mátxcơva, cho biết: “Các em hăng hái đến nỗi đến bữa trưa, bữa tối cũng không muốn mất thời gian xuống nhà ăn. Quản đốc tắt điện để buộc thợ phải nghỉ dưỡng sức nhưng mới 4 giờ sáng đã có người lén bật đèn trong xưởng để “may chui”.
Chị cho biết rất thông cảm với các công nhân vì không phải lúc nào cũng có cơ hội để tăng thu nhập. Nghề may hoàn toàn phụ thuộc vào thị hiếu của người tiêu dùng, mà điều này vừa có tính thời vụ vừa thay đổi thất thường.
Những người chủ xưởng may dùng lương khoán và tiền thưởng để khuyến khích người thợ nâng cao tay nghề và chăm chỉ làm việc nhằm chạy đua vời thời gian và thời tiết. Cuộc chạy đua hết sức nghiệt ngã. Chẳng hạn, áo khoác dày chỉ bán được từ cuối tháng 11 đến trước tết dương lịch, áo thời trang nữ đặc biệt chỉ chạy vào dịp trước 8/3, có một số mẫu áo quần dành riêng cho “ngày đàn ông” (thực chất là Ngày Quân đội và Hải quân Liên Xô trước đây 23/2). Nếu tính toán không kỹ hoặc trời trở chứng là lỗ vốn. Mùa đông năm nay không lạnh, tuyết rơi chậm nên kiểu áo khoác dày và dài không bán được, nhường chỗ cho áo mỏng và ngắn, ôm sát người.
Trong sự cạnh tranh gay gắt sản phẩm chỉ xuất xưởng chậm một vài ngày là có nguy cơ ế, mà ế ở Nga có nghĩa phải bán tống bán tháo bằng một phần giá ban đầu, thậm chí vứt ra bãi rác để đỡ tốn chi phí kho bãi. Không hề có một chút hy vọng cho việc “quay vòng mốt” vào mùa vụ sang năm.
Một chủ xưởng may giấu tên khẳng định: “Thị trường ở Mátxcơva biến động từng ngày, hơn nữa phần lớn các sản phẩm may của người Việt cũng chưa đạt chuẩn cao nên thường chỉ 'đứng' được một tuần, sau đó phải thay mẫu khác ngay. Những người chậm chân tung sản phẩm ra khi người tiêu dùng đã bắt đầu 'no mắt' thì cầm chắc thất bại. Mặt khác, do mạng lưới phân phối nhỏ lẻ nên số lượng cho mỗi mẫu mã không lớn. Tình trạng chung của các xưởng may Việt là vừa sản xuất vừa trông chừng.
Các cơ sở may của người Việt giẫm lên chân nhau bằng cách lôi kéo thợ giỏi bằng nhiều biện pháp, kể cả không lành mạnh. Một số ông chủ chạy theo lợi nhuận đã không chú trọng đến việc bảo đảm sức khỏe cho công nhân, đến các biện pháp an toàn lao động, vệ sinh công nghiệp và tôn trọng các quy định của pháp luật nước chủ nhà. Những cơ sở này được gọi theo ngôn ngữ của cộng đồng là “xưởng đen” và “xưởng xám” (không hợp pháp và bán hợp pháp). Các “xưởng đen” không chỉ làm tổn hại đến quyền lợi của người thợ mà còn tạo nên hình ảnh thiếu tích cực về nghề may nói riêng và người Việt nói chung trong con mắt của người địa phương. Trong năm 2007 đã có nhiều xưởng “đen” của người Việt ở Nga bị đóng cửa.
Chị Lụa tâm sự rằng năm Mậu Tý những cơ sở may trắng (tức hợp pháp), tuân thủ các quy định của nước sở tại, có nhiều cơ hội phát triển. Công ty của chị làm ăn đàng hoàng, đầu tư với mục đích lâu dài, không chỉ nhận các hợp đồng tư nhân mà cả các hợp đồng của nhà nước cho dù đơn giá thấp, lời lãi của công ty thấp và thợ may chịu ít nhiều thiệt thòi. “Tôi phải động viên anh chị em vì ngoài mục đích kinh doanh thì công ty cũng quan tâm đến hoạt động đối ngoại và xã hội. Có như vậy thì chỗ đứng của công ty và đời sống của thợ mới được đảm bảo”, chị nói.
