Nạn "than thổ phỉ" (khai thác than trái phép) trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh đang có chiều hướng gia tăng, báo động nguy cơ gây mất trật tự xã hội, ô nhiễm môi trường và hiểm hoạ tai nạn lao động xảy ra bất cứ lúc nào. Nguy hiểm, hoạt động khai thác than diễn ra ngay tại đất vườn, nhà ở của dân, thậm chí cả đất rừng thuộc Ban quản lý rừng đặc dụng cảnh quan giao khoán cho các hộ gia đình.
Tại thành phố Hạ Long có tới 8/14 phường, xã đang tồn tại nạn "than thổ phỉ". Quyết liệt ra quân ngay từ đầu năm 2007, nhưng đến nay địa phương chỉ mới triệt phá được trên 200 lò than, thu giữ hàng trăm tấn than và nhiều công cụ, phương tiện khai thác. Đợt ra quân ngăn chặn này cũng chỉ như "ném đá ao bèo", và mọi hoạt động khai thác than trái phép lại diễn ra ngay sau đó. Ví dụ tại vườn nhà ông Lê Văn Hiếu, tổ 37, khu 3, phường Cao Xanh (TP Hạ Long), một nhóm cửu vạn đang khai thác than theo phương thức lò giếng, miệng lò ở đây được đào rộng chừng 1,5 m x 1,5 m và sâu xuống 16 m. Than được vận chuyển trong những chiếc thùng tôn, khối lượng 50 kg và được kéo lên bằng máy tời. Một đống than vừa khai thác khoảng chừng 10-20 tấn đang chờ để vận chuyển đi. Đây chính là nguồn cung cấp cho các cơ sở chuyên sản xuất than tổ ong trên địa bàn phường và cũng là nguồn than ngoài luồng sẽ được chuyển đến các cảng, bến để tiêu thụ. Chủ lò Trần Văn Khánh - một đối tượng hình sự vừa thụ án tù 7 năm trở về thừa nhận: việc khai thác than như thế này là vi phạm, nhưng không làm than biết làm gì để sống... Nạn "than thổ phỉ" không chỉ hoành hành ở phường Cao Xanh, mà còn ở cả các phường Hà Tu, Hà Lầm, Hà Khánh...cho đến giữa lòng Khu công nghiệp Cái Lân, thuộc phường Bãi Cháy, chỗ nào cũng xuất hiện hoạt động của "than thổ phỉ". Đặc biệt, trên địa bàn 2 xã Đại Hưng và Việt Hưng là điểm "nóng" nhất của hoạt động khai thác than trái phép. Tại khu vực rừng phòng hộ hồ Yên Lập nằm trên địa bàn của 2 xã trên, có gần 100 cửa lò với khoảng 300 đến 400 cửu vạn làm thuê cho các chủ than mở lò khai thác với qui mô lớn. Các lò than đều được chống chèn, có đường ray, máy nổ, tời kéo đưa than từ lò, cùng nhiều xe tải cỡ lớn, máy xúc, máy đào hoạt động liên tục suốt ngày đêm như một công trường lớn.
Mức độ khai thác than trong khu vực dân cư tại huyện Đông Triều cũng đang ở mức báo động. Theo báo cáo của Công ty than Mạo Khê và Phòng tài nguyên môi trường huyện, qua kiểm tra vào thời điểm cuối tháng 6 và đầu tháng 8/2007, trên địa bàn có tới 18 hộ dân tổ chức khai thác than trái phép với nhiều hình thức tại các xã Hồng Thái Tây, Hoàng Quế, Tràng Lương và khu Vĩnh Sơn thị trấn Mạo Khê. Nhiều hộ gia đình có tới 2 đến 3 lò khai thác ngay tại vườn nhà, thậm chí họ còn ngang nhiên cho người ngoài đến thuê khai thác, bất chấp mọi nguy hiểm đang đe doạ đến tính mạng của cộng đồng.
Tài nguyên khoáng sản than ở Quảng Ninh đã được giao cho các doanh nghiệp thuộc Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam quản lý (TKV). Tuy nhiên, vẫn còn một số mỏ cũ từ thời Pháp còn sót lại, và nhiều vỉa nhỏ nằm rải rác dưới lòng đất trong vườn đồi của nhà dân mà TKV không kiểm soát hết, do đó đã trở thành "món mồi" béo bở cho đội quân "than thổ phỉ". Nhà nước bị thất thoát một số lượng không nhỏ tài nguyên khoáng sản, và còn kéo theo nhiều vấn đề phức tạp khác về an ninh trật tự và môi trường do hoạt động khai thác than trái phép gây ra...Cái khó đối với việc giải quyết "than thổ phỉ vườn nhà” là qui mô khai thác không lớn, nhưng lại có cường độ hoạt động liên tục suốt ngày đêm và nằm xen kẽ trong các khu dân cư, được ngụy trang che dấu cẩn thận, đối phó tinh vi. Nếu lực lượng kiểm tra tổ chức triệt phá bằng các biện pháp mạnh như: san gạt lấp lò, cắt đường, dùng mìn đánh sập sẽ gây ảnh hưởng trực tiếp đến tính mạng và tài sản của dân. Còn tổ chức phá dỡ lò bằng thủ công thì hiệu quả không cao, bởi ngay sau khi lực lượng kiểm tra rút đi, hầu hết các đối tượng tiếp tục khai thác trở lại. Theo thống kê của cơ quan chức năng, hơn 8 tháng qua, Quảng Ninh đã có 3 trường hợp tử nạn do khai thác than trong vườn nhà của dân. Đặc biệt, nhiều vụ tai nạn chết người xảy ra, các chủ lò không báo cáo cho cơ quan chức năng mà bí mật tự giải quyết hậu quả và chịu thiệt thòi nhất vẫn là những người đi làm thuê.
Được biết, các chế tài để xử lý hiện nay đều dựa theo Nghị định 150 của Chính phủ về quản lý tài nguyên khoáng sản.Với hành vi khai thác than trái phép, Nghị định qui định mức phạt hành chính cao nhất từ 20 - 50 triệu đồng. Tuy nhiên, việc xử lý này lại thuộc thẩm quyền của tỉnh, còn cấp phường, xã vẫn chỉ là tham mưu, báo cáo...Theo đó, để triệt xóa tận gốc nạn "than thổ phỉ" ở Quảng Ninh thật khó thực hiện.
