Nếu ai đã từng ngắm nhìn các cô gái Dao trong các lễ hội văn hoá truyền thống của họ, hẳn sẽ rất ấn tượng với những bộ trang phục dân tộc đầy màu sắc rực rỡ mà họ đang mặc. Thế nhưng, nhiều người sẽ còn ngạc nhiên hơn khi biết, để mặc một bộ trang phục ấy thật đúng cách, các cô gái phải mất không dưới một tiếng đồng hồ...
Phụ nữ dân tộc Dao Hoành Bồ.
Ảnh: Đỗ Phương
Nét đẹp trong trang phục người phụ nữ Dao, là sự đan xen hài hoà giữa nền vải đen chủ đạo với các hoạ tiết hoa văn nhiều màu sắc, cũng như sự kết hợp độc đáo giữa các bộ phận của trang phục với nhau. Bộ trang phục bao gồm khá nhiều thứ, trong đó, ngoài quần, áo là hai yếu tố chính, còn có mũ, khăn, yếm, và dây lưng v.v... Trang phục người Dao được làm từ chất liệu tơ tằm, bông kéo, hoặc len. Trước kia người ta chỉ làm thủ công nhưng hiện nay một vài thứ đã được sản xuất bằng máy. Trên áo, yếm, khăn, dây lưng đều thêu những hoạ tiết hoa văn theo kiểu đường riềm, riêng yếm và mũ, ngoài chất liệu vải còn được trang trí thêm các hoạ tiết bằng bạc hoặc nhôm trắng. Chiếc mũ đội đầu có nhiều hoạ tiết dạng này hơn cả, thể hiện ở hình sao trên chóp mũ và các đôi viền tròn (hình đồng xu kẹp liền đôi với nhau) đính xung quanh mũ, thường đính chẵn từ 21-22 đôi, lớp đệm bên trong mũ ấm nhất, mềm nhất là làm từ xơ mướp già. Bộ trang phục của phụ nữ Dao không thể hoàn chỉnh nếu thiếu bộ kiềng cổ, vòng tai và 2 dây xà tích đeo bên vạt áo, 3 thứ này đều được làm bằng bạc, có thể thay bằng nhôm trắng; tuy nhiên chất liệu này trước kia thường chỉ dùng cho tầng lớp dân nghèo. May một bộ quần áo Dao rất kỳ công, xưa kia các thiếu nữ Dao khéo tay lắm cũng chỉ may được 1-2 bộ/năm. Ngoài ra, có một bộ trang phục rồi thì việc mặc sao cho đúng cách cũng không đơn giản. Theo chị Đặng Thị Thành, thôn Khe Sú 2, xã Thượng Yên Công, TX Uông Bí, người khá am hiểu về trang phục dân tộc Dao, việc mặc bộ quần áo Dao truyền thống đối với một phụ nữ tốn không dưới... 1 giờ đồng hồ. Các bộ phận của bộ trang phục đều liên kết với nhau nên khi khoác lên người đều phải làm cẩn thận, chặt chẽ, và lần lượt từng thứ, từng bước một. Trong đó chiếm nhiều thời gian nhất có lẽ là thủ tục đội mũ và buộc khăn. Trước khi đội mũ cần phải bện 3 lọn tóc, hai lọn hai bên mai và một trên đỉnh đầu, dùng tay túm cả 3 lọn và kéo theo hết phần tóc còn lại ở dưới gáy lên trên đỉnh đầu, buộc chặt lại bằng dây mũ và dồn tóc vào bên trong lòng mũ. Hoàn thành xong phần đội mũ mới buộc khăn lên trên sao cho mảnh khăn ở trước mặt phải để lộ ra phần mũ phía trước trán. Với cách đội mũ và buộc khăn như trên, người phụ nữ Dao tha hồ đi làm cả ngày mà không lo tuột tóc...
Ngày nay, những cô gái người Dao trẻ tuổi đã giản tiện đi nhiều công đoạn trong cách mặc trang phục dân tộc. Ví dụ trong cách đội mũ, thay vì tết, buộc từng lọn tóc, họ dùng ghim kẹp chặt toàn bộ tóc trên đỉnh đầu, sau đó úp mũ và buộc khăn trùm lên. Cũng như vậy, việc tự may cho mình một bộ trang phục hoàn chỉnh với các thiếu nữ Dao thời nay là hơi... hiếm. Chị Đặng Thị Hoạt, Chủ tịch MTTQ xã Thượng Yên Công, TX Uông Bí cho biết hiện trong xã chỉ còn một số ít phụ nữ lớn tuổi biết làm trang phục truyền thống. Thế nhưng, một số người trong đó chạy theo kinh doanh nên đôi khi đã bỏ qua những nguyên tắc cơ bản khiến cho bộ trang phục người Dao bị cải biên lệch lạc, không còn “nguyên gốc” nữa... Được biết để giữ gìn nét đẹp trang phục truyền thống, cũng như phát huy bản sắc văn hoá dân tộc người Dao ở Thượng Yên Công, những năm qua Hội Phụ nữ xã đã tổ chức nhiều lớp học hướng dẫn cách làm, mặc trang phục truyền thống cho các cô gái trẻ, đồng thời vận động những người cao tuổi am hiểu về trang phục người Dao truyền đạt kinh nghiệm cho con cháu. Điển hình như cụ bà Lý Thị Hồng, ở thôn Khe Sú I, từ nhiều năm trước đây đã dạy 6 cô con gái, con dâu của mình và nhiều cô gái khác trong thôn biết mặc trang phục truyền thống một cách thành thạo và làm được hầu hết các bộ phận chính của bộ trang phục. Tuy nhiên những người như bà Lý Thị Hồng giờ không còn nhiều nữa.
Có thể khẳng định trang phục truyền thống là nét đẹp văn hoá đặc trưng của mỗi dân tộc. Nếu để nó mai một đi thì thật đáng tiếc. Với thực tế như hiện nay, nếu không có những biện pháp tích cực, thật khó bảo tồn được nét đẹp văn hoá này.
