Chúng tôi trở lại Đồn Đạc (Ba Chẽ) vào một ngày giữa tháng 3, dọc hai bên tuyến đường liên thôn, những ngôi nhà lợp mái ngói đỏ hay đổ mái bằng trông thật khang trang đã nhiều hơn, Trên các cánh đồng, bà con nông dân đang tập trung chăm sóc lúa và rau màu. Đồn Đạc nay đã khác nhiều với một diện mạo mới khang trang hơn.
Theo đồng chí Hoàng Xuân Thách, Chủ tịch UBND xã thì sự thay đổi và cái khác của địa phương chính là những chuyển biến trong nhận thức của bà con, nhất là việc đưa giống mới, áp dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất nhằm tăng năng suất trên một đơn vị diện tích đất canh tác; tập trung phát triển lâm nghiệp-một thế mạnh của địa phương mà bấy lâu nay chưa được tận dụng, khai thác và phát triển một cách hợp lý. Là xã miền núi nên điều kiện phát triển kinh tế của Đồn Đạc chủ yếu là nông-lâm nghiệp. Tuy nhiên diện tích đất để làm nông nghiệp lại quá ít, chỉ có trên dưới 500 ha trong tổng số hơn 13.000 ha đất tự nhiên trong toàn xã nhưng phần lớn lại nằm rải rác, manh mún theo các thung lũng, sườn đồi, khe suối trong khi hệ thống thủy lợi phục vụ tưới tiêu còn hạn chế gây rất khó khăn cho việc canh tác của bà con, nhất là việc cung cấp đủ nước cho sản xuất. Diện tích đồi núi và diện tích rừng chiếm đa số vì vậy trong những năm qua, phần lớn người dân ở đây sống chủ yếu bằng việc khai thác những sản vật sẵn có trong rừng, chưa chú tâm đến việc khai thác, phát triển rừng một cách hợp lý, bền vững. Bên cạnh đó, trình độ canh tác của bà con còn lạc hậu, chủ yếu dựa vào điều kiện tự nhiên nên năng suất lao động thấp. Đó là những nguyên nhân khiến nhiều năm qua, đời sống của bà con nơi đây gặp rất nhiều khó khăn; tỷ lệ hộ nghèo toàn xã luôn chiếm tới trên 50%.
Trên cơ sở phân tích những thuận lợi, khó khăn của địa phương, cùng với sự giúp đỡ của huyện, tỉnh 5 năm gần đây, Đồn Đạc đã tập trung đầu tư phát triển cơ sở hạ tầng, trong đó tập trung làm đường giao thông, hệ thống đập tưới tiêu phục vụ sản xuất nông-lâm nghiệp. Đồng thời đẩy mạnh công tác tuyên truyền tới từng hộ dân tạo chuyển biến trong nhận thức của bà con, nhất là chuyển biến về phương thức canh tác nhằm chuyển dịch cơ cấu cây trồng, mùa vụ theo hướng sản xuất hàng hóa. Đến nay, trên địa bàn xã đã có trên 30 đập thủy lợi lớn nhỏ với mức đầu tư từ 100-200 triệu đồng/đập, đảm bảo cung cấp đủ nước tưới cho sản xuất nông nghiệp, đưa diện tích có thể cấy 2 vụ lúa, 1 vụ màu/năm ngày một tăng. Được biết, việc vận động bà con đưa giống mới vào canh tác thời gian đầu cũng gặp không ít khó khăn vì thói quen gieo trồng những giống lúa, ngô địa phương. Vì vậy để bà con nghe và làm theo thì trước đó cán bộ xã phải thực hiện thí điểm thành mô hình tại phần ruộng của gia đình cho hiệu quả hơn hẳn các loại giống cũ. Từ kết quả của một số mô hình đã tạo niềm tin đối với bà con và đến nay hầu hết diện tích cấy lúa đều là các giống mới cho năng suất cao như Bồi tạp 49, Khang dân 18...Năm 2008, tổng diện tích gieo trồng toàn xã đạt 602,8 ha, trong đó diện tích cấy lúa là 328,7 ha, năng suất bình quân 42,25 tạ/ha. Tổng sản lượng lương thực đạt 1.498,18 tấn, trong đó sản lượng lúa là 1.358,3 tấn. Xã đã thực hiện thành công một số mô hình lúa lai đối với 7 hộ tại thôn Khe Mằn cho năng suất bình quân đạt 68 tạ/ha. Đây có thể coi là một triển vọng cho việc nhân rộng mô hình trong thời gian tới.
Bên cạnh việc đưa giống lúa mới vào sản xuất, xã cũng vận động bà con nông dân đẩy mạnh trồng các loại rau màu như: Mía, khoai, lạc, đậu tương... Vì thế diện tích trồng các loại rau màu không ngừng được mở rộng. Đặc biệt, mấy năm gần đây từ việc huyện Ba Chẽ thực hiện thí điểm mô hình cây mía tím trên địa bàn xã cho hiệu quả cao nên người dân từng bước nhân rộng, trồng với diện tích ngày càng lớn. Năm 2008, toàn xã đã trồng trên 20 ha, cho thu nhập bình quân 50-60 triệu đồng/ha, nhiều gia đình đã có thu nhập 20 triệu đồng/năm từ việc trồng mía. Với thế mạnh là có diện tích đồng cỏ lớn, nhiều hộ dân đã phát triển chăn nuôi gia súc, gia cầm với số lượng lớn nâng tổng số đàn gia súc tại địa phương lên 1.300 con. Nhiều gia đình đã mạnh dạn vay vốn để mở rộng chăn nuôi theo mô hình trang trại cho hiệu quả kinh tế cao.
Từ năm 2.000 trở lại đây, nhận thấy việc trồng rừng mang lại hiệu quả, nhiều hộ dân đã đứng ra nhận đất, nhận rừng để bảo vệ, chăm sóc và phát triển rừng tạo thành một phong trào mạnh mẽ trong xã. Chỉ tính riêng năm 2008, toàn xã đã trồng mới được 508,5 ha rừng (chủ yếu là Quế, sa mộc, keo), trong đó rừng trồng theo các chương trình trồng rừng của Nhà nước là 323 ha; vốn tự có trong dân 185,5 ha. Trong năm, xã đã thực hiện giao đất lâm nghiệp cho 221 hộ với diện tích 2.430 ha. Đến nay, toàn xã có 1.024 hộ, thì trên 800 hộ có rừng, nhiều hộ có rừng cho thu nhập cao như gia đình anh Triệu Quai Lịch, Đặng Tằng Lập (thôn Tàu Tiên); Hoàng Văn Thường (thôn Tân Tiến)...
Với những nỗ lực của chính quyền và nhân dân địa phương trong việc khai thác tiềm năng, thế mạnh, đời sống của người dân ngày càng được cải thiện, những ngôi nhà tường đất, tranh tre dần được thay thế bằng những ngôi nhà mái ngói, mái bằng khang trang. Các phương tiện phục vụ đời sống sinh hoạt, sản xuất như xe máy, ti vi, máy điện thoại, máy cày, máy tuốt lúa..xuất hiện ngày càng nhiều. Tỷ lệ hộ nghèo giảm gần 4% so với năm 2007.
