Văn học thiếu nhi Việt Nam hơn chục năm trở lại đây thiếu vắng quá lớn những câu chuyện đủ sức hấp dẫn trẻ nhỏ. Thế hệ thiếu nhi được nuôi dưỡng bởi Dế mèn phiêu lưu ký, Văn ngan tướng công, Búp sen xanh, Tuổi thơ dữ dội... đều đã trưởng thành.
Còn thế hệ thiếu nhi đương thời dẫu vẫn đọc sách, đọc truyện nhưng nếu phải kể ra tên cuốn sách chúng yêu thích, chắc chắn đó sẽ là một cái tên ngoại quốc. Trong cuộc trò chuyện với chúng tôi, nhà văn Tô Hoài sốt ruột: đã đến lúc phải vực dậy nền văn học thiếu nhi Việt Nam.
- Nhà văn đánh giá gì về sách văn học dành cho thiếu nhi hiện nay?
- Sách văn học thiếu nhi bây giờ chẳng khác gì mấy chục năm trước. Vẫn chừng ấy những tên sách đó, NXB Kim Đồng cũng chỉ có vài ba truyện cổ tích cũ, buồn lắm! Còn lại toàn là truyện tranh nước ngoài.
Văn học thiếu nhi Việt Nam gần như không vận động, không có phong trào, không có lực lượng, trong khi thế giới có bao nhiêu phong trào lớn như thế. Chả trách văn hóa đọc của các cháu ngày một thấp đi, yếu đi.
- Thực tế thì chúng ta cũng có những cuộc vận động văn học dành cho thiếu nhi và cũng cho ra đời vài tác phẩm đáng chú ý?
- Có, nhưng vận động, tổ chức theo kiểu “được bao nhiêu thì được, không được thì thôi”. Như thế thì tổ chức làm gì cho tốn kém. Muốn phát động một phong trào có hiệu quả thì phải nắm bắt được sở thích, thị hiếu của thiếu nhi trong từng thời kỳ, từng giai đoạn chứ không phải làm lờ đờ như bây giờ.
Ví như những năm 90 của thế kỷ trước thì học trò thích đọc Doremon, còn nay thì Doremon xếp xó để nhường chỗ Harry Potter. Thực chất Harry Potter cũng là một kiểu truyện kiếm hiệp, nhưng được diễn tả theo một cách mới. Qua đó biết được trẻ con bây giờ thích kiếm hiệp, thích anh hùng.
Một điều đáng nói nữa là hầu hết các cuộc thi sáng tác đều của các NXB, rất lẻ tẻ, rời rạc. Phải có một tổ chức trên NXB đứng ra, để làm một phòng trào có quy mô, có tầm cỡ, có nhiều giải thưởng giá trị thì mới mong thay đổi, cải tạo diện mạo nền văn học thiếu nhi. Mà đã đến lúc vô cùng cấp bách để thực hiện điều đó rồi.
- Theo nhà văn, nguyên nhân nào khiến các cây bút bây giờ không mặn mà với đề tài này?
- Vì chẳng có ai khuyến khích họ cả. Có nhiều cây bút viết cho thiếu nhi khá lắm chứ, như Nguyễn Nhật ánh chẳng hạn. Anh ấy có khả năng làm cái Harry Potter lắm. Nhưng chẳng có ai khuyến khích anh ấy cả. Kính vạn hoa hồi trước rất hay, nhưng Kính vạn hoa bộ mới này nhàn nhạt rồi.
Tôi tin nếu có lòng cho ra một diện mạo văn học thiếu nhi đàng hoàng thì 1 tỷ hay 20 tỷ đồng tiền thưởng cũng không thành vấn đề. Bây giờ cứ treo giải thưởng 1 tỷ đồng xem, tôi tin các cây bút sẽ mặn mà ngay và sẽ có sách thiếu nhi hay ngay.
- Nhưng bên cạnh vấn đề “đầu tiên”, phải chăng một phần do văn hóa đọc của thiếu nhi đang suy thoái bởi sức hấp dẫn của vô vàn những trò chơi hiện đại?
- Tôi cho rằng, thiếu nhi thời nào cũng thích đọc sách, vấn đề là sách hay hay sách không hay. Sách không hay, không hấp dẫn thì làm sao trách chúng không thích đọc cho được.
Tôi thấy bọn trẻ bây giờ dùng vi tính nhiều nhưng mà chúng cũng mua truyện tranh nhiều lắm. Điều ấy chứng tỏ chúng vẫn thích đọc sách, chỉ có điều không có nhiều cuốn sách đủ sức hấp dẫn chúng hàng giờ như mấy trò chơi điện tử thôi.
- Thực tế báo, tạp chí dành cho văn học thiếu nhi ngày một ít đi và vắng hẳn. Thiếu nhi vì đó mà mất đi một kênh tiếp cận với văn học. Theo nhà văn phải khắc phục tình trạng này bằng cách nào?
- Điều này dễ hiểu thôi, các báo bây giờ phải ưu tiên thông tin, ưu tiên những vấn đề nóng sốt, theo kịp thời đại. Ngay cả tờ Thiếu niên Tiền phong cũng không có đất cho văn học thiếu nhi cơ mà. Theo tôi phải có một tờ tạp chí riêng về văn học thiếu nhi. Ở đó có thể đăng tải trọn vẹn những tác phẩm của các nhà văn, nhà thơ lớn, đồng thời khuyến khích, phát hiện ra các tài năng trẻ.
Rồi phải làm ngay một trại sáng tác cho văn học thiếu nhi, chứ không phải là một trại sáng tác văn học chung chung. Đầu tư chiều sâu cũng phải chú ý đến các nhà văn, nhà thơ viết cho thiếu nhi. Nên tập trung cho các cây bút ở địa phương vì vốn sống, môi trường sống của họ phong phú, chân thật, trong sáng.
Mà cái này là trách nhiệm của tổ chức, đoàn thể, cơ quan Nhà nước như Đoàn Thanh niên, Hội Nhà văn Việt Nam, cơ quan quản lý Nhà nước về văn học nghệ thuật...
- Nhà văn có đang thai nghén tác phẩm nào cho thiếu nhi không ạ?
- Thai nghén gì đâu, tôi đang viết lại ấy mà. Viết lại “Dế mèn phiêu lưu ký” bằng tay để NXB Kim Đồng họ in, 1 tập truyện tranh Con cò con vạc, 1 tập sách 100 truyện cổ tích tôi kể lại theo cách của tôi, ví như truyện Nỏ thần thì tôi không để cho An Dương Vương chém Mỵ Châu mà cả hai cùng nhảy xuống biển, truyện Tấm Cám thì không để cho cô Tấm đun nước sôi dội chết Cám. Đại để thế... Là viết lại nhưng viết cho thiếu nhi nên thấy mình khỏe ra.
