Than đá vốn là chất liệu dòn, dễ vỡ, vậy nhưng bằng khối óc sáng tạo và dưới đôi bàn tay tài hoa, khéo léo của người thợ đã biến thành những sản phẩm tinh xảo, đẹp mắt, không ít sản phẩm có giá trị nghệ thuật cao, được bày sang trọng trong tủ kính.
>>Một trang web về điêu khắc than đá
Nét độc đáo một nghề
Đôi hươu
Hòn than kíp lê lạ lùng với ai chứ đã là người Quảng Ninh nó là một thứ rất quen thuộc. Người ta phát hiện ra than đá một cách rất tình cờ từ việc chụm 3 viên đá đen lại nhóm lửa nấu cơm. Và mãi sau này, người ta tập trung khai thác than cũng chính là vì điều này, lấy than làm nhiên liệu nấu đốt. Vậy nhưng, đem than mà chế tác thành sản phẩm mỹ nghệ thì cũng là một phát hiện lớn(?). Liệu đã có tư liệu nào khảo sát để tìm ra ông tổ của nghề này chưa nhỉ? Cho đến nay, Quảng Ninh vẫn là khu mỏ lâu đời nhất trong việc khai thác than của Việt Nam, nên có lẽ người Vùng mỏ cũng chính là người khai sinh ra cái nghề này.
Vậy nhưng, để hòn than xù xì, vô tri, vô giác kia có hồn, trở thành những hình voi, hình ngựa, những con sư tử dũng mãnh, đôi hươu thanh nhã và cao hơn là những tác phẩm mang tính nghệ thuật thật sự thì không chỉ cần có sự khéo tay thuần tuý(?). Để có một tác phẩm hoàn thiện đòi hỏi cả một chuỗi sáng tạo của người thợ. Trước tiên là khâu chọn than, phải biết chọn hòn than kíp lê đẹp, già, bóng, nục nạc, không có xít. Than phải mềm để dễ tạo hình vừa phải dai để sản phẩm bền lâu, không bị nứt nẻ. Nguồn nguyên liệu này dồi dào nhất là ở khu mỏ của các Công ty Than Đèo Nai, Cọc Sáu. Từ ý tưởng, người thợ vẽ khuôn hình trên giấy rồi gọt đẽo, mài và đánh bóng sản phẩm là xong. Những người thợ khá hầu hết đều phải biết tôi dao để làm cho phù hợp, mỗi người thường có một bộ đồ nghề riêng. Trước kia, công việc này được làm hoàn toàn bằng tay, hiện nay lớp thợ trẻ đã có nhiều sáng tạo để chế ra một số máy móc đẩy hiệu quả công việc cao hơn. Vậy nhưng, người làm nghề thì lúc nào cũng phải chịu khó vì rất bụi bẩn, công việc đục đẽo tỉ mỉ khá vất vả. Nó buộc người ta phải ngồi một chỗ tương đối gò bó. Đã vào việc rồi, dù có khẩu trang, kính hay quần áo lao động thì bụi than cũng làm người ta khó mà dời đi đâu được nữa. Với sự tinh ý, khéo tay một chút, một người có thể học và làm nghề chỉ trong vài tháng. Hoạ sỹ điêu khắc Tuấn Lợi cho biết: Học đục trực tiếp trên than thì nhanh như vậy còn thực ra theo bài bản, người thợ phải được học qua hội hoạ, nặn đất cho quen với hình khối rồi mới làm trên than. Việc này giúp họ chép giống đã, sau đó, mức cao hơn mới là sáng tạo. Và sáng tạo để tác phẩm đạt tới giá trị nghệ thuật thật sự thì có khi học cả đời cũng chưa là đủ. Người nghệ sỹ đích thực rất khắt khe với tác phẩm, không bao giờ bằng lòng với những gì đã có mà luôn tư duy, luôn sáng tạo để tìm ra những mẫu mới, cách thể hiện mới. Cái đích của nghệ thuật lúc đó là không cùng!
Làm điêu khắc than đá không chỉ cần sự chép giống mà còn cần thổi hồn vào sản phẩm để chúng sinh động như cuộc sống vậy. Nhất nghệ tinh nên dẫu là những người thợ giỏi, làm được nhiều mẫu thì cũng hay đi theo sở trường riêng hơn là làm nhiều dạng mặt hàng. Bởi vậy, có người thợ chuyên tạc tượng sư tử, người chuyên làm cá, người giỏi tạc hòn Gà Chọi, người hay tạc tượng cô gái, người thích làm tranh phong cảnh Hạ Long... Một trong những đỉnh cao của nghề là tạc tượng chân dung. Tạc được tượng người đẹp phải nắm vững tỷ lệ hình thể để dáng hình cân đối, giống thật. Nhưng quan trọng hơn là phải thể hiện được cái thần của nhân vật. Chẳng thế mà số nghệ sỹ tạc tượng chân dung có tiếng chỉ đếm được một vài người. Tiêu biểu như hoạ sỹ điêu khắc Tuấn Lợi nổi tiếng với tượng chân dung Bác Hồ, Tâm Nhâm với tượng chân dung danh hoạ Picasso...
Sản phẩm to hay nhỏ tuỳ thuộc vào phôi than, hơn nữa đây lại là sản phẩm làm bằng tay không dập khuôn được nên ít có những mẫu hoàn toàn giống nhau. Đặc biệt là những sản phẩm to hoặc các tác phẩm có tính nghệ thuật cao thì đặc tính đơn chiếc càng rõ hơn. Hàng than đá bày bán có nhiều mẫu khá đa dạng, từ những con vật như hươu, nai, sư tử, hổ, báo, cá heo, rồi hoa hồng, bình, lọ, tranh phong cảnh, tàu thuỷ, tượng thiếu nữ, chân dung Bác Hồ... Một trong những mẫu có từ lâu khá phổ biến là mẫu sư tử. Chúa sơn lâm biểu tượng cho sức mạnh này qua bàn tay chế tác khéo léo của người thợ rất sống động với vóc dáng khoẻ, oai vệ đầy uy lực. Xuất hiện sau nhưng cũng được ưa chuộng là mẫu cá heo vờn nhau. Là than đấy mà vóc dáng chúng uyển chuyển, mềm mại như đang lướt giữa làn nước của biển cả. Dễ chiếm cảm tình của khách du lịch là hòn Gà Chọi - một biểu tượng của Hạ Long. Hàng chất lượng cao là mẫu có đẹp không, rồi đến tay nghề. Cùng là sư tử nhưng có người chép giống, người không, cùng dáng nhưng có dáng dài, dáng ngắn. Cũng là đôi hươu mà đôi dáng thanh thoát như đang bay, như đang vờn nhau sống động vô cùng nhưng cũng có đôi sự khéo léo, tinh tế trong tạo dáng chưa tới... Những điểm khác biệt này người xem thông thường cũng không khó để nhận ra, còn người trong nghề thì thậm chí nhìn sản phẩm mà đọc ra tên người làm ra nữa. Bởi vậy, dẫu trong hàng loạt sản phẩm nhưng hàng của những người thợ giỏi vẫn luôn được nhận ra, được ưa chuộng hơn.
Liệu có mất dần đi?
Điêu khắc than đá tại xưởng Quyết Bình.
Điêu khắc than đá được xem là một nghề thủ công truyền thống của tỉnh và có định hướng để phát triển nhưng trong cơ chế thị trường hiện nay, những người làm nghề đang rất lao đao. Một trong những gia đình theo nghề này lâu đời nhất của Quảng Ninh là gia đình hoạ sỹ điêu khắc Tuấn Lợi. Ông cho biết, đây là nghề gia truyền do bố ông để lại, ông kế tục đến con trai ông nữa là đời thứ ba. Ông điểm số người hiện còn đang làm nghề ở Quảng Ninh, ước chừng trên dưới hai chục người, chủ yếu sống và làm nghề ở Cửa Ông (Cẩm Phả) và một số điểm của TP Hạ Long. Ông hiện là Chủ tịch Hội hàng thủ công mỹ nghệ than đá TP Hạ Long, tâm huyết với nghề nhưng ông cũng phải thừa nhận: Nói thật, với nghề mỹ änghệ than đá này, ai mà còn trụ lại được chưa bỏ đi làm nghề khác là rất cố gắng đấy. Hiện nay, mặt hàng này chưa xuất khẩu được nên chủ yếu bán làm quà lưu niệm cho các cơ quan đoàn thể cá nhân và khách du lịch. Tiêu thụ theo đường này chủ yếu là hàng nhỏ, còn hàng to đem lại thu nhập cao hơn thì tiêu thụ lại rất chậm... Một số người đi lên từ mỹ nghệ than đá như Nguyễn Viết Quang, Nguyễn Tâm Nhâm, nay chỉ làm những sản phẩm to theo đơn đặt hàng hoặc lấy chất liệu than đá để sáng tác tác phẩm điêu khắc vì mục đích nghệ thuật nhiều hơn. Những nghệ nhân khác cần mẫn chế tác than đá vì mục đích kinh doanh, thu lợi... hiện nhiều người đã bỏ nghề vì thu nhập thấp. Khu vực Công ty Mỹ nghệ - Mỹ thuật năm xưa có nhiều hộ sản xuất nay cũng đã bỏ gần hết. Ngay như gia đình hoạ sỹ điêu khắc Tuấn Lợi, 7 anh chị em gần như đều biết nghề thì cũng chỉ mình ông theo đuổi công việc này. Xưởng của gia đình anh Nguyễn Tuấn Quyết là một trong số ít xưởng làm ra nhiều sản phẩm nhưng ngoài việc làm theo đặt hàng và bán tại cửa hàng (đặt tại chợ Hạ Long nhưng số lượng bán ra còn thấp) thì vẫn phải giao cho các nơi khác nữa. Việc phải qua khâu trung gian làm cho giá nhập từ người sản xuất rất thấp còn giá thành tới người mua lại quá cao. Điều này khiến người sản xuất khó sống được còn người mua lại thiếu mặn mà!
Nghề điêu khắc than đá có thể không bao giờ mất đi nhưng việc mai một dần một nghề truyền thống gắn với đặc trưng Vùng mỏ Quảng Ninh thì thực sự đang diễn ra. Mỗi một người thợ đều đang phải tự mình vật lộn trong cơ chế thị trường để tìm kiếm đường sống, nhất là lớp thợ trẻ có quá ít người yêu nghề, muốn chuyên tâm gắn bó với nghề. Thực tế, các mặt hàng lưu niệm mang đặc trưng Quảng Ninh hiện diện trên thị trường vốn quá ít, nay có thể cảnh báo thêm về mặt hàng than đá mỹ nghệ để mong rằng chúng ta có cách nào đó tháo gỡ khó khăn cho người sản xuất, tạo sự hấp dẫn cho lớp trẻ để nghề này có cơ hội phát triển cùng sự đi lên của Quảng Ninh.
