Ngược dòng thời gian trở về hơn nửa thế kỷ trước, các hội hát đúm trên đồng, dưới bến ở vùng đảo Hà Nam (Yên Hưng) luôn diễn ra rộn ràng, thu hút đông đảo các nam thanh nữ tú tham gia.
Các đối nam, đối nữ tình tứ trao nhau những câu hát chào, hát hỏi, hát đố... trước là để làm quen, kết bạn, sau thì ganh đua xem ai đố khó hơn, ai đối chỉnh hơn, ai hát hay hơn. Trong các hội hát ấy, chàng trai làng Phong Hải Ngô Đăng Nhuận luôn được các bạn phường hát tôn làm anh hai không chỉ bởi ông thuộc nhiều câu hát đúm, đối đáp ứng biến đầy sáng tạo mà còn bởi giọng hát ngân nga, sâu lắng kỳ lạ của ông.
Nghệ nhân hát đúm Ngô Đăng Nhuận.
Chàng trai làng mê hát đúm Ngô Đăng Nhuận ngày ấy giờ đã lên lão ở cái tuổi 80 và vừa được nhà nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân dân gian vào đầu năm 2010 vừa qua.
Ông Nhuận mê hát đúm từ thời còn để chỏm. Trong khi những đứa bạn cùng lứa khác thích đánh khăng, đánh đáo thì ông lại mê mẩn bám theo các dì, các chị đi xem hội hát đúm. Ngay cả suốt những năm tháng đi ở cho nhà chủ, dù biết sẽ bị những trận đòn khắc nghiệt song mỗi khi có hội hát đúm ông đều trốn đi xem cho bằng được. Để rồi sau đó, ông lại càng thuộc nhiều câu hát đúm hơn, hát da diết hơn. Cũng vì vậy mà ở tuổi đôi mươi, ông Nhuận đã là đối nam hát đúm chỉnh nhất làng.
Quả thật, ông có chất giọng trời phú để hát đúm. Đến giờ đã ở cái tuổi "xưa nay hiếm" mà ông vẫn giữ được những nét luyến láy, giọng hát còn rền, ấm như thời trai trẻ. Những câu hát đúm vốn khuôn mẫu nhưng qua sự thể hiện của ông trở nên rất có hồn, sinh động và ấm áp. Thời ấy, những khi cùng đám bạn làm đồng hay đào ngán bên ven sông, nếu ông cất lời hát chào mời, chắc chắn sẽ có đối nữ bắt nhịp. "Rằng duyên kết bạn mình ơi. Hà Nam, Hà Bắc - Yên Hưng, vừa là cùng huyện vừa là anh em. Đến đây trước lạ, sau quen, hữu duyên kỳ ngộ đôi bên hát hò. Cùng sông chung một con đò, nên chăng chàng thiếp so đo làm gì. Cầm tay ta hát lên đi. Hội thi hát đúm ta thì nên xuân...". Chỉ đơn giản thế thôi song cũng đủ để một hội hát đúm bắt đầu.
Giống như các điệu hát giao duyên khác, hát đúm cũng mang nội dung đối đáp. Nếu như bên đằng trai hát hỏi thì đằng gái trả lời, gái hỏi thì trai hát trả lời và ngược lại. Tất nhiên có thách đố thì sẽ có thắng thua. Và bên thua trong hát đúm thường phải để lại vật làm tin. Trong những hội hát ấy, chỉ trừ khi ông cố tình nhường còn không ông đều là người thắng cuộc. Có những lần, ông mang về nhà hàng sấp nón của những cô thôn nữ vừa hát đúm với ông hồi chiều. Tất nhiên rồi ông cũng trả cho họ, có chăng thì chỉ giữ lại chiếc nón của cô gái mà ông để ý. Thế nhưng, như những người già Hà Nam vẫn nói, các cặp đôi hát đúm không lấy được nhau bao giờ. Người bạn đời của ông Nhuận sau này là một cô gái không biết hát đúm nhưng bà lại mê nghe hát đúm. Chính nhờ sự cổ vũ của bà mà từ hơn chục năm nay, ông có điều kiện để ngày ngày đạp xe rong ruổi khắp làng trên, xóm dưới để sưu tầm những câu hát đúm cổ.
Hát đúm Hà Nam một thời rộn ràng là thế, nhưng trải qua chiến tranh, các hội hát đúm cũng thưa dần rồi mai một, số người biết hát đúm ngày càng hiếm hơn. Ấy vậy mà vì tình yêu với bộ môn nghệ thuật này, không quản ngại khó khăn, ông lặng lẽ tìm, lặng lẽ ghi chép, học thuộc và hát lại những tuyệt phẩm dân gian ấy. Đến bây giờ, nghệ nhân Ngô Đăng Nhuận đã sưu tầm được hàng trăm bài hát đúm cổ với hàng nghìn câu hát xưa ý nhị, thâm thuý và ngọt ngào. Ông cũng đã cho in cuốn "Hát đúm vùng biển Quảng Ninh" với tập hợp đủ 18 nội dung hát đúm mà ông nâng niu, trân trọng xem như khối tài sản lớn và đáng quý nhất của ông.
Với mong muốn khôi phục và phát huy hát đúm, vốn văn hoá quý báu của cha ông, ông Ngô Đăng Nhuận đã tích cực tham gia biểu diễn hát đúm tại các dịp lễ hội quê ông cũng như một số sân khấu khác. Qua giọng hát của ông, khán giả biết sâu hơn, cảm thụ nhuần nhuyễn và tinh tế hơn về cái hay, cái đẹp của một loại hình nghệ thuật diễn xướng độc đáo trên vùng sông nước Hà Nam. Ông cũng tình nguyện làm giáo viên dạy hát đúm cho lớp trẻ trong CLB hát đúm Yên Hưng qua hàng chục khoá học. Mới đây, ông còn phối hợp với một số xã trên địa bàn huyện mở lớp hát đúm cho các cháu học sinh THCS. Theo ông Nhuận, đây là cách để thế hệ trẻ có thể làm quen và yêu mến hát đúm ngay từ khi còn nhỏ, để sau này, cùng với các loại hình nghệ thuật khác, hát đúm vẫn sẽ được bảo tồn và thăng hoa trong đời sống văn hoá tinh thần người Hà Nam...
