Hát nhà tơ - hát, múa cửa đình là di sản văn hoá phi vật thể (DSVHPVT) quý hiếm ở Quảng Ninh đang có nguy cơ thất truyền cần phải được bảo tồn khẩn cấp.
Đây là khẳng định của lãnh đạo Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch trong văn bản số 274/SVHTTDL ngày 28-2-2011 gửi Sở Kế hoạch và Đầu tư nhấn mạnh về việc cần thiết khẩn trương thẩm định, sớm trình lên UBND tỉnh phê duyệt để triển khai thực hiện Dự án nghiên cứu, sưu tầm, bảo tồn và phát huy giá trị DSVHPVT này…
Đa phần các nghệ nhân hát nhà tơ thành thục ở Quảng Ninh hiện nay đều đã cao tuổi (Ảnh: Nghệ nhân Hoàng Thị Thảo, 74 tuổi ở Vạn Ninh, Móng Cái).
Nguy cơ thất truyền
Cuối năm 2009, nghệ thuật ca trù (tên gọi khác của hát nhà tơ, hát cửa đình) đã trở thành DSVHPVT thứ tư của Việt Nam được UNESCO công nhận. Ca trù được xếp vào danh sách DSVHPVT của nhân loại cần được bảo vệ khẩn cấp. Riêng với Quảng Ninh thì hát nhà tơ, hát, múa cửa đình tập trung chủ yếu ở Vân Đồn, Đầm Hà và TP Móng Cái. Và ở cả 3 địa phương này thì hát nhà tơ - hát, múa cửa đình cũng đều đang có nguy cơ bị thất truyền, bởi di sản này hiện chủ yếu chỉ còn lưu giữ được ở một vài nghệ nhân cao tuổi mà thôi.
Thời gian qua, các ngành chức năng, một số nhà nghiên cứu văn hóa mới chỉ bước đầu lưu tâm đến di sản này bằng việc sưu tầm, ghi chép vốn hát nhà tơ, hát cửa đình trong dân gian mà chưa có một dự án đi sâu, dành riêng cho nó. Do đó, chưa có cơ sở để đưa ra các giải pháp nhằm bảo tồn, phát huy giá trị hát nhà tơ - hát, múa cửa đình phù hợp và hiệu quả. Thêm nữa, gần đây chúng ta cũng nhận được không ít thông tin về việc Trung Quốc đang nghiên cứu, lập hồ sơ đề nghị quốc tế công nhận hát nhà tơ của dân tộc Kinh (tộc người thiểu số của Trung Quốc) tại vùng Giang Bình (Đông Hưng, Quảng Tây) là DSVHPVT của nhân loại cần được bảo vệ.
Bởi vậy, việc nghiên cứu, sưu tầm, bảo tồn và phát huy giá trị hát nhà tơ - hát, múa cửa đình ở Quảng Ninh hiện nay là vô cùng cấp thiết.
Cánh cửa đang mở rộng
Dự án nghiên cứu, sưu tầm, bảo tồn và phát huy giá trị DSVHPVT hát nhà tơ - hát, múa cửa đình tại huyện Vân Đồn, Đầm Hà và TP Móng Cái đã ra đời chính vì những lý do ấy.
Theo đó, dự án đưa ra 22 chuyên đề nghiên cứu chuyên sâu khá đầy đủ và toàn diện. Các chuyên đề này sẽ đi sâu nêu bật giá trị văn hóa của di sản này từ việc phân tích, đánh giá hiện trạng di sản tại các địa phương, làm rõ những nguyên nhân tác động đến sự mai một, thất truyền của nó; khảo sát xu hướng phục hồi, biến đổi của hát nhà tơ hiện nay; nghiên cứu, xác định những đặc trưng, giá trị nội dung và nghệ thuật của di sản trong đời sống sinh hoạt và thực hành văn hóa của người dân địa phương. Từ đó, sẽ đề xuất các giải pháp và xây dựng mô hình bảo tồn, phát huy giá trị của hát nhà tơ Quảng Ninh trong đời sống. Bên cạnh đó, việc sưu tầm cũng đòi hỏi phải đúng về hình thức, chất liệu, chất lượng từ các lời ca, âm nhạc đến hình thức diễn xướng dân gian.
Để làm tốt khâu này, dự án đề xuất nhiều phương pháp như tổ chức hội thảo khoa học, điều tra, phỏng vấn bằng phiếu, ghi lại lời các câu hát để in sách, ghi hình, chụp ảnh, ghi âm hoạt động diễn xướng, tiếng hát, lời kể của nghệ nhân v.v...
Việc phục dựng lại diễn xướng hát nhà tơ - hát, múa cửa đình theo đề nghị của cơ quan chuyên môn sẽ chỉ tập trung ở hai địa phương là huyện Đầm Hà và TP Móng Cái - nơi nghệ thuật hát nhà tơ mang tính đặc trưng, bài bản hơn cả, cũng như số lượng nghệ nhân còn nhiều hơn các nơi khác. Nội dung này đòi hỏi đảm bảo đầy đủ, chi tiết, đúng nội dung, hình thức thể hiện truyền thống và có không gian diễn xướng phù hợp. Nội dung phục dựng sẽ được ghi hình, thu âm tạo thành sản phẩm bảo tồn "mẫu" để làm căn cứ duy trì việc bảo tồn sống, phát huy giá trị di sản.
Đời sống của các DSVHPVT rất mong manh, điều này phụ thuộc rất lớn vào việc truyền dạy nhằm bảo tồn sống các nghệ nhân. Bởi vậy, dự án đã đưa ra phương án bảo tồn sống ở Vân Đồn với 5 nghệ nhân, còn ở Đầm Hà và Móng Cái là 10 nghệ nhân. Không gian diễn xướng sẽ là các đình làng nổi tiếng, đa phần gắn với cái gốc của hát nhà tơ và nằm ở những trung tâm du lịch giàu tiềm năng của tỉnh, như đình Quan Lạn (Vân Đồn), đình Đầm Hà (Đầm Hà), đình Trà Cổ và đình Vạn Ninh (Móng Cái). Đây không chỉ là những không gian diễn xướng phù hợp cho hát nhà tơ - hát cửa đình, mà từ đây, việc phát huy giá trị di sản khi gắn với phát triển du lịch cũng rất thuận lợi. Ngoài ra, dự án cũng đưa ra ý tưởng xây dựng các đội hát nhà tơ - hát, múa cửa đình tại các địa phương, tạo thành nhóm nòng cốt trong việc bảo tồn sống và phát huy giá trị của loại hình sinh hoạt văn hoá dân gian này v.v...
Được biết, dự án này do Hội Văn nghệ dân gian Quảng Ninh lập, đã được thẩm định về chuyên môn với nhiều ý kiến đánh giá cao. Đáng mừng hơn nữa, vừa qua, UBND tỉnh đã ra quyết định phê duyệt dự án này để đưa vào triển khai thực hiện. Ngoài ra, hiện nay Quảng Ninh cũng đang xúc tiến việc kiểm kê, lập hồ sơ khoa học các DSVHPVT có giá trị tiêu biểu để đưa vào danh mục di sản quốc gia, thiết nghĩ, hát nhà tơ ở Quảng Ninh xứng đáng là một đại diện quan trọng.
