-Tôi không biết có phải “người cũ” trong tâm tưởng nhiều người? Trong những chuyến lãng du, tôi đã đôi lần phải thốt lên: “Sao ở đây họ cứ tô vẽ lại tượng (tưởng làm thế là bảo tồn được các di tích cổ)? Vôi ve đến nhôm nhoam, mất rất nhiều vẻ anh linh vốn có của các tượng.
Chẳng hạn đến Núi Cốc, một thắng cảnh đẹp của Thái Nguyên. Người ta dựng ở bờ sông tượng đôi trai gái đắm đuối nhìn nhau, môi đỏ chon chót, trông đến lạc lõng. Hoặc giữa hồ nổi lên một khu đảo văn hoá, cũng chưa thật văn hoá mấy, bởi nhà cửa, chùa chiền, đàn hát nửa mới nửa cũ. Cái cảnh trang trí lấy tiền (hoặc không lấy tiền) làm phai nhạt trong đầu nếp văn hoá xa xưa của ngôi làng trên bến dưới thuyền?”
- Ngay giữa Hà Nội cũng vậy. Hồ Gươm là ví dụ. Ở đây người ta vôi ve trắng loá Tháp Rùa. Giờ đang sửa nhưng dấu ấn vôi nọ vẫn hiện nguyên hình. Một số chùa miền Nam cũng trang trí loè loẹt không đáng có. Theo anh, ta nên làm thế nào?
- Theo tôi, đã là di tích thì nên để nguyên dạng. Để nguyên dạng có cái hay riêng của nó. Nó gắn vào đầu óc ta những tâm niệm xa xưa. Cũng cảnh sắc đó, nếu ta công phu cắt tỉa thì sẽ rất buồn cười, bởi mọi sự cắt tỉa, dù khéo léo đến đâu vẫn lộ rõ bàn tay vụng về của con người. Dọc sông Hồng toả ra biển, ta gặp khá nhiều chùa chiền. Những chùa Trăm Gian, chùa Dâu, chùa Bút Tháp... mấy trăm năm nay vẫn đĩnh đạc lặng im trước thăng trầm bão tố cuộc đời. Càng ra phía đông bắc thì các di tích danh thắng càng nhiều hơn, ta ngỡ như khoả tay vào quá khứ không thể quên. Cây Đa, bông Nhài, hàng Cau... rồi lăng rồi tẩm, càng để càng bền, càng có giá.
- Như thế là không nên sửa?
- Không, tôi không có ý nói thế. Nên sửa nhưng sửa những cái nhỏ, sửa sao cho người đời không biết là sửa, sửa xong nhìn lại có cảm giác cảnh vật vẫn như xưa cũ, kể cả xi măng, cả gạch ngói. Làm được như vậy là ta trả được nợ với ông cha mình, ta không biến dạng nó, cũng không quá mới nó. Còn gì sung sướng hơn khi ta ung dung nhẹ bước trước những đình chùa miếu mạo, bên hàng cây lưu giữ, bên hồ sen mát dịu hương thơm. Tôi nói vậy liệu có phải quá cổ, quá cũ kỹ trong thời buổi ồn ã đua chen hiện nay?
