Đằng sau thành công của bộ phim Ma làng vừa chiếu trên truyền hình có sự góp mặt của đạo diễn, diễn viên và tác giả kịch bản, người ta ít biết về một Ma làng - cuốn tiểu thuyết của nhà văn Trịnh Thanh Phong đã ra đời cách đây khá lâu. Phóng viên có cuộc trò chuyện với cha đẻ của tác phẩm này, hiện đang sống ở vùng núi Tuyên Quang.
Có những hình mẫu còn nguyên ở nơi tôi ở
- Cuốn tiểu thuyết Ma làng của ông đã xuất bản từ năm 2001 nhưng phải đợi khi nó được chuyển thể thành phim mới gây được tiếng vang. Giả sử nếu nó không được lên phim, ông có nghĩ Ma làng sẽ bị lãng quên?
- Sự thật khi tiểu thuyết Ma làng của tôi được NXB Hội Nhà văn in ra lúc ấy cũng được tuần báo văn nghệ giới thiệu trên cả báo văn nghệ "già", văn nghệ trẻ cũng như một số báo, tạp chí văn nghệ địa phương và cũng được uỷ ban toàn quốc liên hiệp các hội Văn học nghệ thuật Việt Nam trao giải nhì năm 2002. Việc này đối với một nhà văn "nhà quê" như tôi cũng là hạnh phúc lắm rồi mặc dù tiếng tăm của nó chả có gì sôi nổi trên văn đàn. Một điều làm tôi sung sướng hơn nữa là có ít sách mua lại từ nguồn nhuận bút của nhà xuất bản mang về đều bị bạn bè lấy hết và có những quyển về được đến quê thì bị nhàu nát vì bà con truyền tay nhau đọc. Và mỗi lần tôi về làng thì đều được bà con, nhất là đám thanh niên túm tụm đến hỏi chuyện và họ đều gọi tôi là "Ma Làng". Chính bởi có những điều giản dị này mà tôi chả bao giờ nghĩ tiểu thuyết Ma làng bị lãng quên trong lòng bạn bè nhất là những người thân của tôi. - Cuốn sách của ông đề cập rất mạnh tay và trung thực về vấn đề nông thôn VN những năm 80, chất liệu hiện thực và những trải nghiệm thực tế đóng góp bao nhiêu phần trăm vào bức tranh trong tiểu thuyết của ông? - Thực ra khi ngồi viết Ma làng tôi cũng chả nghĩ đến việc phải vung tay, khua chân cho thật mạnh mẽ gì đâu. Từ nguồn mạch mình ấp ủ đã tạo thành cảm hứng chân thật nên chữ nghĩa cứ chảy ra tự nhiên như vậy thôi. Còn chất liệu và những trải nghiệm để làm ra Ma làng thì tôi đã nói trong lời tựa của cuốn sách này khi nó được NXB Văn học tái bản, có thể trích vào đây một đoạn: "Tất cả chất liệu để dựng lên khuôn hình, cảnh vật, con người trong cuốn sách này tôi đã tìm nhặt ở cái làng quê lở lói, nghèo khổ bám quanh viền chân núi Châm chạy nhoài ra phía bờ sông Lô ở chỗ con gà gáy ba tỉnh cùng nghe thấy! Bỏ vào cái túi da, tôi về ngồi dưới căn nhà lá cọ ở cái phố "Hủng" thị xã Tuyên Quang sắp đặt lại. Công việc tôi làm giống như người tập đan lát thêu thùa... Kỳ cạch mãi rồi cũng xong!...". Nói vậy có nghĩa là chất liệu hiện thực và những trải nghiệm thực tế để vẽ lên một bức tranh làng quê trong tiểu thuyết Ma làng phải chiếm tới trên 90% và có những cảnh, vật, con người vẫn còn nguyên sơ ở ngoài đời nơi tôi ở!... - Nhân vật sắc nét như lão Tòng trong truyện đã được ông xây dựng thế nào, có sợi dây liên hệ nào với những con người xung quanh ông? Lão Tòng - Bùi Bài Bình trong phim. - Khi xây dựng nhân vật này, ngoài những mẫu hình của cái ác ở ngoài đời mà mình vẫn gặp, tôi cũng phải tổng hợp, thống kê để chắt lọc và lựa chọn lấy những nét tiêu biểu nhất của cái ác để thổi vào nhân vật Tòng với mong muốn khi nhìn thấy hắn là mọi người ai cũng phải căm ghét. Cũng như thời ta bây giờ toàn dân ai ai cũng căm ghét bọn quan chức tham nhũng, cửa quyền dựa vào chức vụ ăn bẩn và nạt nộ dân hiền!...Vì vậy mới phải đề ra những việc phải làm ngay, việc chống tham nhũng để đập chết chúng đi nhưng vẫn chưa tài nào đập được!... Chính vì lẽ này tôi mới đổ công xây dựng nhân vật lão Tòng và đây cũng chính là sợi dây muốn để mọi người liên hệ từ nhân vật trong tác phẩm văn học với đời sống quanh ta để giúp mọi người có thái độ cụ thể với cái ác vẫn như ma quái lẩn khuất trong đời sống và tàn phá đời sống của con người!... - Ông nghĩ người ta có thể thấy bao nhiêu xã Bâm Dương ngồn ngộn chất liệu sống ở vùng quê Tuyên Quang của ông? - Không thể nói có mười hay hai mươi, ba mươi cái làng Bâm Dương ở vùng quê tôi ở! Những chất liệu sống ngồn ngộn như đã có ở trong tiểu thuyết ta có thể gặp ở khắp mọi miền trên cả nước, nhất là ở các làng quê trung du, miền núi và ven dọc bờ bãi sông Hồng... thậm chí cả ở thành thị. Chính vì lẽ đó khi những hiện thực sống này được chuyển tải thành tác phẩm văn học nghệ thuật nhất là điện ảnh thì tất cả mọi người đều hồ hởi đón xem chứ không phải chỉ những người sống ở nông thôn. Riêng tôi khi Ma làng bắt đầu chiếu thì nhận được rất nhiều cú điện thoại từ trong nam ngoài bắc gọi đến chúc mừng. Việc đó cũng chưa thể nói là Ma làng hay nhưng thực sự nó đã có sức cuốn hút người xem. Tuyệt vời, có điều túp lều của cô Ló hơi đẹp quá... - Khi hãng phim truyền hình Việt Nam bắt tay vào bấm máy bộ phim ông có điều kiện để theo đoàn và tham gia ý kiến của mình không? - Cũng hơi tiếc khi đoàn phim khởi quay những đúp đầu tiên ở trên Hoà Bình thì do công việc ở cơ quan nên tôi không theo đoàn liên tục được. Khi đoàn quay được khoảng một tuần thì anh Phần (Nguyễn Hữu Phần - biên kịch kiêm đạo diễn phim - PV) nhắn tin, thông báo địa điểm ở. Tôi cũng cố bỏ ra đôi ngày để lên đó, một phần để chúng kiến những công việc nhọc nhằn của anh chị em trong đoàn, một phần cũng để xem mình có góp được gì cụ thể, trực tiếp cho nhân vật trong phim. Đi cùng tôi đận ấy có tiến sĩ văn học Trần Lệ Thanh. Khi lên đến nơi thì đoàn đang quay đúp phim cô Mưa đẻ. Đám người rất đông đang xúm quanh túp lều ở dưới chân quả đồi. Tôi vội lách đến, chả cần phải giới thiệu tôi cũng nhận ra anh Dỏ, chị Ló, cô Mưa và vợ chồng anh Tâm... Tôi nghé vào thì thấy cô Mưa mặt mày nhăn nhúm đầm ướt mồ hôi! Tôi vội quay ra ngồi đờ ở cái bếp còn nhom nhem lửa khói. Tiến sĩ Trần Lệ Thanh hỏi tôi: Chú không xem à? Tôi chỉ lắc đầu. Về sau viết bài đăng trên báo, Tiến sĩ Trần Lệ Thanh bảo tôi quá xúc động khi nhìn thấy nhân vật của mình được đưa lên màn ảnh... Kể ra cũng đúng một nửa! Thực chất lúc ấy tôi đã khóc, khóc vì thương cô Mưa ở quê nhà ngày cô ấy đẻ! Cảnh ngộ các diễn viên làm giống quá chỉ khác đi tí chút thôi! Nói vậy có nghĩa là các diễn viên đóng vai trong phim này quá tài hoa. Cụ thể là các vai anh Dỏ, chị Ló, cô Mưa... Mãi sau này tôi mới biết tên thật của họ!... Hết buổi làm việc hôm đó, anh Phần hỏi tôi thấy thế nào, có được không? Tôi bật ra câu nói rất tự nhiên: Tuyệt vời, có điều nhân vật ăn mặc trang phục đẹp quá, túp lều của cô Ló cũng hơi đẹp và diễn viên béo quá... Anh Phần chỉ cười. - Trong số các diễn viên tham gia đóng phim, ông cảm thấy thích thú và tâm đắc nhất với vai diễn nào? - Cũng như vừa nói ở trên, các diễn viên trong kíp này đều thể hiện vai diễn một cách rất tài hoa như anh Dỏ, chị Ló, cô Mưa, lão Tòng, vợ chồng anh Tâm, thằng Nghiệp rồ... Nhưng tôi thấy "đã" nhất là vai lão Tòng do Bùi Bài Bình đản nhận. Cứ nhìn thấy Tòng trên màn ảnh là người xem chửi rủa, nghe chuyện trong dân có người tí nữa còn ném gạch vào màn hình! Đến khi Tòng bị rắn cắn chết thì mọi người rất hả hê. Điều này chứng tỏ Bùi Bài Bình đã thành công trong quá trình thể hiện cái ác ở vai diễn của mình!... Tôi không ngại cái bóng của anh Trường - Khi xem Ma làng hay đọc tiểu thuyết của ông, nhiều người liên tưởng đến Mảnh đất lắm người nhiều ma của nhà văn Nguyễn Khắc Trường. Tiểu thuyết của ông sinh sau đẻ muộn ông có ngại cái bóng của tác phẩm cùng đề tài nông thôn trước đó? - Quả thật khi đặt bút viết những trang đầu tiểu thuyết Ma làng thì nghe dư luận xôn xao về Mảnh đất lắm người nhiều ma (hồi đó vào những năm 86, 87 thì phải). Tôi bèn bỏ bút ra hiệu sách mua một quyển về đọc liền mạch, đọc xong tôi thấy truyện này rất hay và phù hợp với lòng người lúc bấy giờ. Nhưng không vì thế mà tôi ngừng viết Ma làng vì khi đọc Mảnh đất lắm người nhiều ma. Tôi thấy cái mạch anh Trường đi cũng như giọng điệu của anh khác mặc dù cùng nhau bám vào đề tài ở nông thôn. Vậy nên tôi cứ lặng lẽ viết. Lúc đầu bản thảo cũng dày lắm. Về sau tôi nén nó lại, cắt dần đi khi đem in chỉ con hơn trăm trang. Nhiều người khi thấy sách cũng nghĩ nó sẽ lặp lại Mảnh đất lắm người nhiều ma của ông Trường vì nó đều có chữ "Ma"!... Riêng cá nhân, tôi tin nó là của mình vì hướng khai thác đề tài của tôi là nhằm vào những thân phân, kiếp người thấp cổ bé họng bị vùi phủ, đày đoạ suốt một thời có thể gọi là xa vắng!... Còn Mảnh đất lắm người nhiều ma thì rất hồ hởi khi con người đón nhận cơ chế khoán vậy thế mới có lão Quềnh... Tất nhiên tôi chả bao giờ dám so sánh nhưng nói vậy cũng có nghĩa là tôi không bao giờ bị và ngại cái bóng của anh Trường trùm lên, mặc dù tôi luôn coi anh là bậc sư huynh!... - Ông đánh giá thế nào về nguồn sáng tác văn học về đề tài nông thôn: Ở thời điểm này, liệu các nhà văn đã chán viết và độc giả đã chán đọc? - Từ xưa đến nay, những tác phẩm văn học viết về đề tài nông thôn đều thấy hay, nhiều tác phẩm của các bậc "tiền bối" trở thành kinh điển về đề tài này. Nó tồn tại tự nhiên trong đời sống văn học cũng như đời sống thường nhật của con người. Ngày nay, tại thời điểm này theo tôi, đề tài nông thôn sẽ còn hay hơn vì chúng ta đang ở cái thời kỳ xã hội "nửa nạc, nửa mỡ". Chưa có cái gì cụ thể, rõ ràng về đường hướng cũng như những hoạch định chính sách về nông nghiệp nông thôn. Do vậy, người nông dân vẫn chưa thể thoát ra được câu ca dao: "Con cò lặn lội bờ ao/ Ăn sung sung chát ăn đào đào chua"! Vì người nông dân suy cho cùng chỉ biết làm lụng, nghe lời!... Vấn đề nông thôn còn nhiều trăn trở lắm. Có điều nhà văn khai thác như thế nào để viết đúng cuộc sống của họ, khát vọng của họ thì nhà văn sẽ có tác phẩm hay, mà tác phẩm hay thì bạn đọc chả bao giờ chán. - Xin cảm ơn nhà văn!
