Những tác phẩm than nghệ thuật của Vùng than Cẩm Phả đã có mặt ở nhiều nơi trên thế giới. Và một trong những người thợ mỏ tài ba, có nhiều duyên nợ với hòn than ấy là ông Đới Ngọc Mạnh ở tổ 53, phường Cẩm Thành, Cẩm Phả.
Qua bàn tay ông Mạnh, những hòn than vô tri đã trở thành những tác phẩm nghệ thuật có sức sống bền lâu, bởi trong đó đã ẩn chứa cái tài và cái tâm của người nghệ sĩ.
Ông Đới Ngọc Mạnh và tác phẩm chân dung Bác Hồ bằng than đá.
Quê gốc ở Nam Định, nhưng đến nay gia đình ông Mạnh đã có 5 đời gắn bó với Vùng than Cẩm Phả. Ngay từ thời để chỏm, cậu bé Mạnh đã thường lang thang lên mỏ để tìm nhặt những viên than óng ánh về để gọt rũa. Ban đầu chỉ là những hình thù giản đơn như chiếc gạt tàn thuốc, con cá, bông hoa... Đến thời thanh niên, ông Mạnh đã được nhiều người biết đến bởi các sản phẩm độc đáo được chế tác từ than. Khi cách mạng thành công, Xưởng mỹ nghệ của mỏ Than Cẩm Phả (sau này chuyển về mỏ Đèo Nai) được thành lập với mục đích chính là chế tác than đá thành những món quà lưu niệm đặc sắc dành tặng các đoàn khách quý, chuyên gia trong và ngoài nước. Ngày đó, Xưởng mỹ nghệ do ông Trương Văn Đẩu (thân sinh của bà Trương Mỹ Hoa, nguyên Phó Chủ tịch nước) phụ trách. Ông Mạnh được mời vào xưởng làm thợ chính phụ trách kỹ thuật và đào tạo thợ cho xưởng. Tuy chưa được qua các khoá đào tạo chính quy về điêu khắc, nhưng với cái tâm, tài và sự say mê đối với than đá, ông Mạnh đã cùng các công nhân trong xưởng chế tác ra hàng ngàn tác phẩm nghệ thuật. Kỷ niệm sâu sắc nhất trong hơn 40 năm làm nghệ thuật của ông chính là việc tạc tượng Bác Hồ bằng chất liệu than đá. Từ khi mới vào nghề, nhìn những bức tượng Bác Hồ bằng thạch cao, ông đã nghĩ ngay đến việc khắc tượng Bác bằng than đá. Bởi theo ông, những tác phẩm điêu khắc dùng chất liệu than đá có ưu điểm là không bị ôxy hoá.
Năm 1969, sau khi Hồ Chủ tịch qua đời, xuất phát từ tình cảm sâu sắc đối với vị Cha già của dân tộc, cùng sự động viên khích lệ của lãnh đạo và hơn 1.000 công nhân trong phân xưởng, sau 45 ngày đêm miệt mài bên khối than đến quên ăn, quên ngủ ông đã hoàn thành bức tượng Bác Hồ bằng than lớn nhất Việt Nam với trọng lượng gần 600kg, cao 1m45.
Ông Mạnh kể lại: Năm đó tuy tôi đã 32 tuổi đời và 10 năm tuổi nghề nhưng lại chưa qua một khoá đào tạo chính quy nào, nên cũng lo lắm. Nhưng vì tình cảm thiêng liêng đối với Bác mà tôi tin rằng mình sẽ làm được và tôi đi khắp các khai trường để tìm than. Giống như là có duyên kỳ ngộ, ngày thứ 8 khi tôi tới công trường Băng sàng, mỏ Than Đèo Nai - nơi Bác Hồ đã về thăm thì thấy có một hòn than khổng lồ, nặng cỡ trên 1 tấn nằm hiên ngang ở sân văn phòng. Mọi người ở đó cho biết hòn than này to và rắn chắc quá không thể nào đập vỡ được nên đành để nó ở đấy. Vui mừng khôn tả vì đây chính là hòn than mà tôi đã ao ước từ lâu. Với một công nhân phụ việc, tôi bắt đầu tạc tượng Bác. Tất cả: Ánh mắt, nụ cười, chòm râu, phong thái ung dung tự tại của Người cứ hiện rõ trong tâm khảm tôi và đôi tay cứ miệt mài thể hiện.
Sau 45 ngày đêm liên tục, bằng tấm lòng của một người con Vùng mỏ, ông Mạnh đã tạc thành công bức tượng Hồ Chủ tịch bằng than lớn nhất Việt Nam. Bức tượng đã được Thủ tướng Phạm Văn Đồng đích thân về Quảng Ninh đón nhận và đề nghị tác giả bức tượng cùng về Hà Nội để trao lại cho Bảo tàng cách mạng Việt Nam. Đồng chí Vũ Kỳ, thư ký của Bác khi đó là Giám đốc Bảo tàng đã sững sờ hỏi ông Mạnh: Tôi là người đã theo Bác nhiều năm, nhưng không thể nào tưởng tượng nổi anh lại khắc tượng Bác đạt đến thế. Anh đã gặp Bác Hồ bao giờ chưa?
Hơn 40 năm trong nghề, ông Mạnh đã tạc trên 600 bức tượng Bác Hồ với các kích cỡ nhỏ hơn để trưng bày tại quê Bác cũng như tại các phòng truyền thống ở các địa phương trong cả nước và ở nước ngoài. Bức tượng Bác Hồ bằng than lớn thứ hai nặng hơn 100kg, cao 1,3m mà ông Mạnh chế tác là để tặng đồng chí Nguyễn Thị Định và Phái đoàn Quân sự miền Nam nhân dịp đoàn ra thăm Vùng mỏ. Nghe nói do điều kiện chiến tranh ác liệt nên Phái đoàn không thể đưa tượng Bác về miền Nam được nên Đoàn đã gửi lại Uỷ ban Thống nhất Trung ương và hiện nay được trưng bày tại Bảo tàng Đông Hà.
Qua những đóng góp đối với ngành Than nói riêng và nghệ thuật điêu khắc Việt Nam nói chung, ông Mạnh đã được tặng thưởng nhiều bằng khen cao quý, trong đó có 2 bằng khen của Bộ Văn hoá, 1 bằng khen của Bộ Công nghiệp nặng, 1 Huy chương Vì sự nghiệp văn hoá... Đến nay, ông Mạnh đã về hưu và xưởng mỹ nghệ ngày xưa cũng đã bị giải thể trước những thay đổi của cơ chế thị trường. Nhưng ông Mạnh và nhiều công nhân trong xưởng vẫn đang cố giữ nghề - một nghề truyền thống rất đáng tự hào của Quảng Ninh.