Thực ra, phần lớn những truyện được in trong tập sách này tôi đều đã từng đọc trước đây; không những thế, có nhiều truyện là đọc từ khi còn đang học cấp l, cấp 2.
Khi ấy, cậu bé ở một vùng nông thôn nghèo, đến cái ô tô chạy qua làng cũng trố mắt nhìn lạ lẫm là tôi thực sự bị cuốn hút bởi những trang viết miêu tả cuộc sống ở Vùng mỏ, từ của nhà văn Võ Huy Tâm đến Nguyễn Dậu, Nguyễn Sơn Hà, Lý Biên Cương, Tô Ngọc Hiến v.v... Họ - ở những mức độ khác nhau - đều là những nhà văn viết về thợ mỏ rất hay. Nhưng không hiểu sao, tôi vẫn cứ thấy thích thú nhất khi đọc những truyện ngắn của nhà văn Lý Biên Cương, những truyện mà giờ đây được tuyển in trong tập sách này. Có thể là bởi những nhân vật trong các truyện ngắn ấy vừa lạ lẫm, lại vừa rất quen thuộc, gần gũi, như người ở quê tôi vậy! Tất cả hiện lên trên trang viết của ông thật sinh động, với những chi tiết về cuộc sống, tính cách v.v... đời thường giản dị nhưng luôn khiến người đọc thú vị bởi sự hợp lý, lô gic của nó. Chắc chắn phải là người rất gắn bó với một vùng đất, hiểu rất rõ cuộc sống, tính cách v.v... của những con người sống ở đó, và phải có tài quan sát tinh tế, sắc sảo lắm thì mới xây dựng được những nhân vật “y như thực” ấy - Ngay từ hồi đó, dẫu chưa biết nhà văn Lý Biên Cương là ai, tôi đã nghĩ vậy!
Nhưng có lẽ đấy chỉ là một phần, phần nữa là khi đọc truyện ngắn nói chung, truyện ngắn viết về Vùng than nói riêng, của nhà văn Lý Biên Cương, ta cảm nhận rất rõ một lối viết “riêng có” của ông. Ngay từ cách đặt tên truyện cũng đã rất lạ rồi! “Đêm ấy vùng than ai thức”, “Bây giờ ta lại nói về nhau”, “Người ơi, người ở...”v.v... là những cái tên mang đầy chất thơ; lại có những cái tên gợi cho người đọc sự tò mò, như “Điếu thuốc cháy thành một tàn dài”, “Nghe gió hun hút thổi” ; “Chuyện này cần nói” “Giữa hai bờ xôi mật” v.v... Và có cả những cái tên thoạt nghe như tên một bài báo: “Ở nơi hòn than rửa sạch”, “Câu chuyện ngắn về con đường dài” v.v... Có thể nói tác giả đã rất dụng công khi đặt tên cho những “đứa con tinh thần” của mình; mỗi truyện một lối đặt tên khác nhau nhưng tất cả đều “rất gợi”; đọc cái tên truyện rồi là không thể đừng được, phải đọc đến trang cuối. Và sau khi đọc xong, càng thấy cái tên ấy “có lý”, thậm chí nó làm cho mình nhớ mãi câu chuyện nhiều năm sau...
Đó là nói chuyện trước đây, khi đọc những truyện ông viết về than in riêng lẻ trên các báo, tạp chí; còn bây giờ, tất cả được nhà văn chọn lọc, tuyển thành một tập, lấy tên một truyện ngắn rất hay làm tên chung: “Đêm ấy vùng than ai thức”, mới thấy vốn sống, vốn hiểu biết về vùng đất này của nhà văn thật phong phú, sâu rộng. Từ truyện ngắn “Than con gái” viết từ năm 1965 đến truyện ngắn “Nghe gió hun hút thổi” viết muộn hơn, 11-2007, tất cả gồm 40 truyện ngắn và 6 truyện vừa, với gần 850 trang sách, có cảm tưởng như đây là một bức tranh lớn, mà mỗi truyện trong đó là những gam màu khác nhau, phản ánh cả chặng đường hơn bốn mươi năm qua của vùng Than. Và mặc dù đây chỉ là một phần trong gia tài văn chương của nhà văn nhưng nó cũng đã cho thấy sự sung sức, bền bỉ của một cây bút nặng lòng với vùng Than. Cũng đã cho thấy một lối viết riêng, tạo nên phong cách rất đặc trưng của nhà văn Lý Biên Cương. Đó là sự kết hợp rất nhuần nhuyễn giữa chất hiện thực với chất lãng mạn bay bổng khi miêu tả cuộc sống. Nói đúng hơn, nhà văn luôn tìm tòi, khai thác những nét lấp lánh thi vị của cuộc sống từ những chi tiết về tính cách, về mối quan hệ giữa con người với con người v.v... hết sức dung dị trong đời thường. Có một điều khiến tôi thấy thú vị là khi đọc truyện viết về Than của nhà văn Lý Biên Cương, ta bắt gặp trong đó những địa danh, nơi diễn ra câu chuyện, hoàn cảnh diễn ra câu chuyện v.v... đều là thật, không hư cấu. Trên cái nền “thật 100%” ấy, tác giả đã khắc hoạ những tính cách, số phận điển hình... Và vì thế, người ta cảm thấy bị thuyết phục, thậm chí cảm thấy tác giả như đang kể cho mình nghe một “câu chuyện có thật'' chứ không phải “bịa”, không phải là hư cấu văn học... Thêm vào đó là giọng văn nhẹ nhàng, tinh tế, với những chi tiết được chọn lọc đặc sắc (mà hồi mới đọc ông, tôi có cảm giác hơi giống lối kể chuyện của nhà văn Nga Aitmatov) nên câu chuyện càng hấp dẫn...
Trong thư gửi bạn văn (in ở cuối tập sách), nhà văn Lý Biên Cương viết: “Tác phẩm đã hoàn chỉnh, tôi đọc cũng sững sờ với chính mình, tại sao mình có thể viết về vùng đất này nhiều đến thế, đủ loại con người đến thế, nhất là không biết bao nhiêu các loại thợ. Khi viết thì chỉ cắm cúi lia bút, tập hợp lại mới ngạc nhiên và hình dung không biết cơ man những con người mình đã gặp, đã nghe và viết về chính họ...”. Điều này cũng dễ hiểu! Bởi như nói ở trên, mỗi truyện là một hoàn cảnh, là một số phận nhân vật khác nhau mà khi in riêng lẻ trên các báo hay tạp chí, nó chỉ nói về một chuyện cụ thể; còn khi nó được tuyển thành tập thì lại khác, tất cả được gắn kết lại, tạo thành một bức tranh chung về một vùng đất, qua đó người đọc có thể thấy ''tính cách'' và ''số phận'' của không chỉ một cá thể mà là của chung cả cộng đồng! Và cũng thấy được rằng để có bức tranh ấy, tác giả đã phải lăn lộn, “thức cùng than” nhiều đêm, nhiều tháng, nhiều ngày... Tôi nghĩ, giá trị của nó là ở đó!
