Ngày 7-11-2006, Bộ Chính trị đã ra Chỉ thị số 06/CT-TW về tổ chức cuộc vận động “Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh”. Kỷ niệm 77 năm Ngày thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam 3-2 (1930-2007) đồng thời chính thức phát động trong toàn Đảng, toàn dân, toàn quân trong tỉnh thực hiện cuộc vận động lớn này, báo Quảng Ninh xin giới thiệu cùng bạn đọc bài viết của Giáo sư Trần Văn Giàu: Nhân cách của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Bài đăng trong cuốn “Chủ tịch Hồ Chí Minh sống mãi trong sự nghiệp của chúng ta”, do NXB Lao Động ấn hành năm 2005.
Các bạn đã nghiên cứu Cụ Hồ, nhà lãnh đạo cách mạng giải phóng dân tộc, nhà tư tưởng, nhà văn hoá. Tôi xin bàn ở một phạm vi hẹp hơn, về nhân cách Cụ Hồ, góp phần nghiên cứu Cụ Hồ như một con người.
Nhân cách là gì? Từ điển Việt Nam cắt nghĩa là phẩm chất con người theo sách “đường kách mệnh”, nhân cách chính là tư cách: ở sách này “tư cách của người cách mạng” được tóm lại trong 23 điều ngắn gọn, chia làm 3 phần: đối với mình, đối với người, đối với việc.
Về nhân cách Cụ Hồ, tôi xin nêu một số điều cơ bản, cũng là những phẩm chất được người mình và thế giới ca ngợi nhất.
Tôi nghĩ rằng quan tâm nhiều đến đạo đức, nhân cách, là đặc sắc nổi bật nhất ở Cụ Hồ, làm cho Cụ Hồ phân biệt với hầu hết các nhà lãnh đạo cách mạng khác. ở phương Tây nhiều nhà sử học đã sớm chú ý đến điều hơi lạ ấy với họ và cho rằng đó là do ảnh hưởng của Khổng giáo. Không phủ nhận ảnh hưởng lâu đời của Khổng giáo, tôi xin xem đó trước hết là thuộc truyền thống Việt Nam, một đất nước, trong 2000 năm, đã phải hàng chục lần chống cự với những kẻ xâm lược lớn mạnh hơn mình gấp bội, muốn tồn tại không thể cậy vào số mà phải dựa vào chất con người chiến đấu, lâu ngày thành nếp tư tưởng, quý trọng bậc nhất đạo đức, nhân cách, tính kiên trì bất khuất, đức quên mình vì nước vì dân,v.v.. Cũng chẳng có gì là duy tâm ở đó, như có người nói. Nếu đặt nhân cách đạo đức lên hàng đầu là duy tâm thì sùng bái tiền hàng, chạy cuồng theo lợi là duy vật hay sao?
Cho nên, khi Lênin từ trần (1924) Nguyễn khẳng định rằng các dân tộc phương Đông sở dĩ kính mến Lênin vì vị thầy của cách mạng giải phóng lúc sinh thời là một “người khinh thường xa hoa, yêu lao động, đời tư trong sáng, nếp sống giản dị”.
Cho nên, khi dạy học lớp cán bộ đầu tiên (1925) trong sách “đườngkách mệnh’’, đồng chí Vương đặt 23 điều tư cách người cách mạng lên hàng đầu.
Cho nên, trong số các tiêu chuẩn bầu anh hùng quân đội trong kháng chiến, thì tiêu chuẩn đạo đức nhân cách được đặt ở hàng đầu, trước cả những thành tích kỳ diệu.
Tựa như trong Luận ngữ, sách tổ của Đạo Nho, chữ “nhân’’ được nói đi nói lại nhiều lần nhất. Người đời sau có lý để nhận định đạo của Khổng phu tử là đạo nhân. Trong các bài nói, bài viết của Cụ Hồ chữ đạo đức cách mạng được thấy nhiều nhất. Người mình xem Cụ Hồ là bậc tái tạo lương tri, xây dựng phẩm chất nhân cách cho các thế hệ cách mạng, kháng chiến.
2. Tận tuỵ quên mình
Đạo đức của Cụ Hồ chủ yếu gồm 3 mệnh đề mà mệnh đề thứ nhất là trung với nước, hiếu với dân. Hãy nhớ xưa kia trung quân vương và hiếu phụ mẫu đòi hỏi những gì thì ngày nay trung với nước hiếu với dân cũng đòi hỏi như vậy hay nhiều hơn nữa. Đã phải trung với nước, hiếu với dân thì phải suốt đời tận tuy quên mình phục vụ nước nhà, phục vụ nhận dân.Đây là cái đức lớn nhất, cái gốc của nhân cách Cụ Hồ, là điều được đồng bào và người các nước ca ngợi nhất.
Lời Cụ: “Bài học chính trong đời tôi là tuyệt đối và hoàn toàn cống hiến đời mình cho sự nghiệp giải phóng và thống nhất Tổ quốc, giải phóng giai cấp công nhân và dân tộc bị áp bức, cho sự thắng lợi của chủ nghĩa xãhội, cho sự hợp tác anh em và hoà bình giữa các dân tộc’’. Và Cụ làm đúng như vậy.
Quên mình vì nước vì dân, đã hiếm; mà tận tuỵ quên mình suốt đời phục vụ, càng hiếm vô cùng, chỉ có bậc thánh nhân và tông đồ của họ mới làm được trọn vẹn. Học trò Cụ, bạn chiến đấu của Cụ, đồng chí Phạm Văn Đồng viết: ‘’Cụ Hồ không có cái gì riêng; cái gì của nước của dân là của Người; quyền lợi tối cao của nước, lợi ích hàng ngày của dân là sự lo lắng hàng ngày của Người; gia đình của Người là đại gia đình Việt Nam’’. Burchett, nhà báo úc nổi tiếng thế giới, nhận xét: ‘’Nói tới một người mà cả cuộc đời mình để lại ân tình sâu nặng cho nhân dân thì không có một ai khác ngoài Chủ tịch Hồ Chí Minh’’.
3. Kiên trì bất khuất
Có lẽ đoạn văn sau đây của ký giả Lacouture là tiêu biểu cho côngluận: “Trong ngót nửa thế kỷ, ông Hồ Chí Minh lãnh đạo một cuộc chiến đấu chưa từng có về biến chuyển của chiến thuật và tình huống, về tính đa dạng của cách xử trí, về những hy sinh phải chấp nhận, về sức mạnh yếu khác nhau một trời một vực ở mặt vũ khí. Bị toà án thực dân xử tử hình, mười lần thoát khỏi lưu đày và máy chém, khi thì mặc áo vàng nhà sư Thái Lan, khi thì mặc quân phục bát lộ quân Trung Quốc. Và, giành được chính quyền rồi, Ông phải liên tiếp đương đầu với hai đế quốc phương Tây. Thời nay có nhà cách mạng nào đủ gan lớn mật dày để chống đối trật tự của các liệt cường với một quyết tâm bền bỉ đến thế? Ông Hồ đã hồi sinh một dân tộc, tái tạo một quốc gia, lãnh đạo hai cuộc chiến tranh về cơ bản là chiến tranh của những người bị áp bức. Cuộc chiến đấu của Ông chống Pháp dẫn đến sự giải tán một đế quốc thuộc địa lớn. Cuộc chiến đấu của Ông chống Mỹ tỏ rõ cái giới hạn của sức mạnh kỹ thuật khi đương đầu với con người’’.
Dũng cảm, quyết tâm, bền bỉ, bất khuất, Cụ Hồ là như vậy.
Báo Pháp “Thế giới’’ có lần viết: ‘’Người Mỹ có thể tàn phá hết đất nước này, nhưng đất nước này thậm chí sau khi bị tàn phá hết, cũng không cúi đầu khuất phục’’.
Báo ấn Độ ‘’Quốc gia’’ viết: ‘’Đằng sau cái cốt cách dịu dàng của CụHồ là một ý chí sắt thép. Dưới cái bề ngoài giản dị là một tinh thần quật khởi anh hùng không có gì uy hiếp nổi’’.
Điều đáng chú ý là phẩm chất nhân cách đó của Cụ Hồ cũng là phẩm chất nhân cách của các môn đệ của Cụ Hồ, và cũng là phẩm chất nhân cách tuyệt đại đa số nhân dân Việt Nam. Cho nên cái hy vọng của Mỹ rằng hễ Cụ Hồ mất thì kháng chiến Việt Nam tất sụp đổ, hy vọng đó đã trở thành tuyệt vọng.
4. Khiêm tốn, giản dị
Đời hoạt động cách mạng của Cụ Hồ sôi nổi, long trời lở đất, tiếng thơm lan truyền khắp năm châu bốn bể như vậy, ở Việt Nam, Cụ Hồ là người lãnh đạo tối cao được kính mến như vậy, mà đời sống của Cụ Hồ thì rất bình thường, vô cùng giản dị, khiêm tốn. Tính giản dị khiêm tốn của Cụ được ca tụng hết lời cũng như đức quên mình vì người.
Chủ tịch Allendé (Chi lê) nhận xét: “Không bao giờ chúng ta thấy sự giản dị và sự vĩ đại đi liền với nhau như vậy’’. Ông M. Khali của Cộng hoà Arập thống nhất nói: ‘’Thiên thần thoại của Chủ tịch Hồ Chí Minh là ở cuộc sống giản dị khiêm tốn’’.
Toàn Việt Nam, toàn thế giới biết bộ ka ki mòn, đôi dép lốp, cái nhà sàn gỗ của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Không phải mới từ 1925, khi cách mạng đi bước đầu, đồng chí Vương đã khuyên cán bộ phải ‘’ít lòng ham muốn vật chất’’, “không háo danh kiêu ngạo”. Và Cụ Hồ đã sống y như lời Cụ dạy. Mấy chục năm sau tính khiêm tốn giản dị còn biểu hiện trong Di chúc của Người: ‘’Sau khi tôi qua đời, chớ nên tổ chức đình đám, lãng phí thì giờ và tiền bạc của nhân dân. Tôi yêu cầu thi hài tôi được hoả táng. Vì như thế, đối với người sống đã tốt về mặt vệ sinh, lại không tốn đất; tro xương thì tìm một quả đồi mà chôn; trên mả không nên có bia đá, tượng đồng mà nên xây một ngôi nhà giản đơn, rộng rãi, chắc chắn, mát mẻ, để những người đến viếng thăm có chỗ nghỉ ngơi’’.
Khó kiếm thấy một người đã đạt tới đỉnh cao nhất của vinh quang mà vẫn giữ tính khiêm tốn giản dị y như thuở hàn vi hoạt động trong vòng bất hợp pháp. Gương sáng chói không một hạt bụi nào có thể bám được.
5. Sự kết hợp hài hoà
Có một đức tính của Cụ Hồ mà phải đến khi đọc thật nhiều những lời người nước ngoài ca ngợi Cụ lúc Cụ từ trần, tôi mới đánh giá hết tầm quan trọng, giống như ở dưới chân núi chưa thấy rõ tầm cao của núi. Đó là tính hài hoà, là sự nhất quán trong suy nghĩ và việc làm giữa những cái khác nhau, giữa những cái thường bị xem là trái nhau.
Đồng chí Lê Duẩn nói, ở Cụ Hồ, tinh hoa của dân tộc kết hợp với chủ nghĩa Mác - Lênin là đỉnh cao của tư tưởng loài người ở thời đại mới. Ta theo chủ nghĩa Mác - Lênin mà không rời tinh hoa dân tộc. ấy cũng là nơi kết hợp hài hoà chủ nghĩa yêu nước của chủ nghĩa quốc tế vô sản. Tôi thấy ở chỗ này Cụ Hồ là người lêninnít đóng góp sớm nhất, nhiều nhất và hài hoà nhất vào chủ nghĩa Mác-Lênin.
Báo Asihi của Nhật cắt nghĩa rằng ‘’điều làm cho Cụ Hồ trở thành một lãnh tụ quần chúng tuyệt vời là sự kết hợp chủ nghĩa dân tộc với chủ nghĩa xã hội, kết hợp phong trào giải phóng dân tộc và cách mạng xã hội chủ nghĩa”. Có thể thêm: cái này vừa làm cứu cánh vừa làm động lực cho cái kia.
Nhiều tờ báo Pháp, báo Mỹ tố cáo rằng chiến tranh của Pháp, Mỹ trênđất nước Cụ Hồ là vô cùng man rợ khủng khiếp, nhưng lại ca ngợi rằng Cụ Hồ luôn luôn giữ một tâm hồn thư thái trong chỉ đạo kháng địch, khôngbao giờ để cho chiến tranh man rợ kia ảnh hưởng đến bản chất của mình. Đẹp thay, đúng thay lời Jean Roux trong báo ‘’Chiến đấu’’ Pháp khi ông viết: ‘’Từ 30 năm nay, trong số các nhân vật mà tôi được gặp, chắc chắn Cụ Hồ là người đáng khâm phục nhất. Cụ là người hoàn toàn đáng được mọi người ca ngợi, bởi vì Cụ đã kết hợp đến mức nhuần nhuyễn phi thường chủ nghĩa anh hùng với đầu óc sáng suốt, lòng yêu nước tuyệt vời, tinh thần cách mạng trong sáng, thái độ cứng rắn trước cuộc sống với lòng nhân đạo đối với con người. Sự hài hoà giữa những tính tình đôi khi trái ngược nhau đó, giải thích tại sao Cụ Hồ cùng một lúc là nhà thơ, là một người cộng sản, là nhà lãnh đạo quốc gia, nhà ngoại giao, lại vừa là một chiến sĩ’’.
Bên cạnh các tư tưởng lớn và phẩm chất có tính tư tưởng cao, người ta còn chú ý ở Cụ Hồ sự kết hợp hài hoà của những điều thường gặp hơn trong đời sống hàng ngày.
“Cụ Hồ đã kết hợp nhuần nhuyễn sự tao nhã cao quý với tác phong gần gũi rất dân chủ, giữa tự do không nghi thức với sự nghiêm chỉnh thận trọng; vì vậy Cụ Hồ có một sức hấp dẫn đặc biệt - không gì so sánh được’’ (báo “ánh điện” ấn Độ). Còn báo “Chiến sĩ’’ (Algéri) chú trọng đến một mặt rấtbình thường mà rất quan trọng của sự kết hợp hài hoà ở Cụ Hồ: “Nhà văn, nhà báo, dù ai có ác ý nhất cũng không tìm thấy một chút thiếu sót nhỏ nhặt nào trong cuộc đời gần 80 năm. Đây cũng là một trong những bài học mà chúng ta có thể rút ra từ cuộc đời của Chủ tịch Hồ Chí Minh: người ta không thể là nhà cách mạng trong những việc lớn mà lại thiếu sót trong những việc nhỏ’’. Có thể kể hàng chục, hàng trăm dẫn dụ để chứng minh sự kết hợp hài hoà mà các báo trên vừa nói. Cụ Hồ đúng là hiện thân của sự hài hoà.
6. Thương người, quý người, nâng đỡ con người, lý và tình
Như phần nhiều các nhà hiền triết cổ kim đông tây, thương người là một đức lớn của Cụ Hồ, và nó quán triệt mọi lời nói, việc làm của Cụ từ ngày Cụ hoạt động. Le Paria số 1 nói đến việc giải phóng con người, bản Di chúc trước tiên cũng nói đến vấn đề con người. Suốt năm, sáu mươi năm, một lòng thương người vì người, một lòng nhân ái.
Vậy nếu thương người tức là nhân ái thì nhân ái của Cụ Hồ có gì khác với nhân ái Khổng, Mặc chăng, hay chỉ là một? Có phần khác, không nhỏ. Anh Ba thuỷ thủ tàu buôn phải là một tâm hồn biết xót xa đến thân phận của những người cùng khổ nhất trong số những người cùng khổ, mới có những nét bút làm xúc động lương tâm đến thế khi anh mô tả một cuộc hành hình theo kiểu Lynch ở Mỹ. Không có trái tim đập cùng nhịp với những người thất thế cô đơn, làm sao viết truyện một cụ Cố ở xóm Epinette, Pari, đã mất hết nhà cửa, vợ và con trong cuộc đại chiến, bây giờ ngày ngày chờ bữa cháo từ thiện? Thương người của Nguyễn cũng là thương các dân tộc mang xích xiềng thực dân. Thương không phải là tỏ mối thông cảm từ trên và từ ngoài mà tìm cách làm cho người lao khổ và dân tộc bị áp bức tự mình cởi ách ngựa trâu, chớ không phải bằng cách mòn bánh xe, móng ngựa, để du thuyết các vương hầu. Mỗi thời đại một khác. Đi vào cách mạng, Nguyễn đặt vấn đề tự do và vấn đề hạnh phúc đi đôi. Có người Mỹ nói Cụ Hồ vừa là oaxinhtơn vừa là Linhcôn.
Đúng như vậy. Mà Cụ Hồ còn đi xa hơn nữa trên hướng nhân ái thiết thực.
Những việc làm chứng tỏ Cụ Hồ thương người, thương dân nhiềukhông thể kể xiết. Tổng khởi nghĩa thắng lợi, nước Việt Nam phải trải qua nạn đói khủng khiếp do Pháp, Nhật gây ra. Cụ Hồ chủ trương tăng gia sản xuất, mỗi tháng mỗi người nhịn ăn ba lần để góp gạo cứu đói, và Cụ Hồ cũng đóng góp lon gạo của mình như mọi người dân. Đi chiến dịch Biên giới, Cụ không chịu một mình cưỡi ngựa, Cụ bảo cả 7 người cùng đi bộ, để ngựa thồ hành lý cho đỡ anh em. Thăm trại tù binh về, Cụ không còn áo khoác ngoài vì Cụ đã cho tên quan ba thầy thuốc bị rét cóng. Bác Hồ là cả một tình thương mênh mông. Đồng chí Phạm Văn Đồng viết: ‘’Những tư tưởng lớn của Hồ Chủ tịch là những tình cảm lớn. Trong đời hoạt động cách mạng của Hồ Chủ tịch, cũng như trong đời sống hàng ngày của mình, Hồ Chủ tịch đối xử với người luôn luôn có lý có tình. Bác Hồ muôn vàn thương yêu đối với đồng chí đồng bào. Trong tình yêu đó, có chỗ cho mọi người, không quên sót một ai và sắp xếp cho mỗi người vị trí chiến đấu cũng như lo lắng chu đáo cho mỗi người việc làm, đời sống học tập, vừa nghiêm khắc đòi hỏi vừa thương yêu dìu dắt’’. Và: “Đối với kẻ lầm đường lạc lối, lòng Hồ Chủ tịch còn rộng hơn biển cả. Người dạy phải khoan hồng, vui mừng đón rước những đứa con vì cảnh ngộ mà lạc bầy. Chúa Giê xu nói: Gặp một người có lỗi mà hối cải thì trên đời vui mừng hơn gặp 99 vị tu hành. Cụ Hồ nói rằng người Việt Nam ai cũng yêu nước, muốn nước thống nhất độc lập; ta khéo nhen chút than hồng ấy, nó sẽ cháy lên thành ngọn lửa’’.
Cảm động thay, đẹp thay lời của Montaron trên báo Pháp “Bằng chứng Thiên chúa giáo’’: Cụ Hồ Chí Minh là một trong những chiến sĩ đầu tiên của thế giới thứ ba, của các dân tộc nghèo đói thèm khát một cuộc sống cho ra người. Cụ đã dạy họ rằng muốn được giải phóng phải dựa vào sức mình là chính, và một dân tộc chỉ có thể sống còn khi dân tộc ấy không chịu sống nô lệ. Nhất là Cụ dạy rằng cuộc chiến đấu vì nhân phẩm, tự do phải được đặt trên mọi cuộc chiến đấu khác. Cụ đã đem hết sức mình để mang lại cơm ăn nước uống cho những ai đói khát. Cụ đã bênh vực cho những người yếu hèn và mang lại nhân phẩm cho những người nghèo khổ. Bởi vậy xin chúc Người yên nghỉ và mong rằng những người yêu chuộng công lý phải tiếp tục trên cương vị của mình cuộc chiến đấu của Cụ vì nhân phẩm và tự do của các dân tộc bị chà đạp’’.
7. Yêu thiên nhiên, hoà hợp với thiên nhiên
Có tâm hồn cách mạng, Cụ Hồ thương người, có tâm hồn thi nhân, Cụ Hồ yêu thiên nhiên. Yêu thiên nhiên không phải để tiêu dao, xa lánh trần tục, Cụ Hồ yêu thiên nhiên và gắn liền thiên nhiên với cuộc chiến đấu giải phóng dân tộc và giải phóng con người. ở thiên nhiên Cụ Hồ thấy một người cổ vũ, chia vui buồn. ở thiên nhiên Cụ Hồ tìm thấy sự thanh thản trong tâm hồn trong những giờ phút căng thẳng. ở Cụ Hồ, thiên nhiên như có tính người, thiên nhiên được nhân hoá, thiên nhiên là bạn tri âm, bạn chiến đấu của Người.
Ngồi trong nhà tù Quốc dân Đảng, Cụ Hồ có trăng là bạn:
Trong tù không rượu cũng không hoa
Cảnh đẹp đêm nay khó hững hờ
Người ngắm trăng soi ngoài cửa sổ
Trăng dòm khe cửa ngắm nhà thơ.
Thơ đượm triết lý chính trị cách mạng khi tả buổi bình minh lúc nhà thơ lên đường:
Phương đồng màu trắng chuyển màu hồng
Bóng tối đêm tàn quét sạch không
Hơi ấm bao la trùm vũ trụ
Người đi thi hứng bỗng thêm nồng
Dường như thiên nhiên chứng kiến sự tận tụy với công việc của nhà lãnh đạo kháng chiến ở trong rừng sâu:
Tiếng suối trong như tiếng hát xa
Trăng lồng cổ thụ, bóng lồng hoa
Cảnh khuya như vẽ người chưa ngủ,
Chưa ngủ vì lo nỗi nước nhà.
Nhà điêu khắc Diệp Minh Châu kể một chuyện nhỏ ở chiến khu Việt Bắc: “Tôi đang nghe đài phát thanh, bỗng có tiếng Bác gọi; “chú Châu, qua đây!”. Tôi ngồi bên Bác. Bác kéo đầu tôi ghé vai Bác, trỏ ra cửa sổ. Một mảnh trăng lưỡi liềm nhô ra khỏi núi, toả sắc xanh huyền ảo xuống những dãy rừng xa. Bác nói, ‘’Của chú đấy!’’. Đó là thiên nhiên ở Việt Bắc. Còn ở Hà Nội, nhà văn Cuba Rodrighet viết: ‘’Tôi được biết có hai điều Bác Hồ ưa thích, đó là hoa và tiếng chim ca. Hoa và chim luôn ở bên Người. Ngôi nhà nhỏ của Bác nhìn ra phía nào cũng có một ô cửa sổ, một bức tranh bằng ánh sáng trong đó hiện lên những cảnh cây, và khi gió nhẹ thổi qua, bức tranh như có sức sống’’.
Yêu nước, yêu dân, yêu con người và loài người một cách nồng nhiệt, Cụ Hồ cũng yêu thiên nhiên một cách đằm thắm, hoà hợp thiên nhiên với cuộc đấu tranh vì phẩm chất và tự do của con người. ắt có mối quan hệ gần gũi giữa tình yêu thiên nhiên với trạng thái tâm hồn thanh thản, tỉnh táo, ung dung trong lúc bình cũng như trong khi biến.
Xin lấy ý của một ký giả châu Đại Dương để kết luận: Người ta không thể trở thành một Hồ Chí Minh, nhưng ở Cụ Hồ mỗi người có thể học một số điều gì làm cho mình trở thành tốt hơn.
