Ông Trần Đức Nguyên, người tham gia nhóm chuyên gia tư vấn cho cố Tổng Bí thư Trường Chinh thời kỳ tiền đổi mới kể câu chuyện về nhà lãnh đạo đã hai lần đứng ra nhận mình sai và quyết tâm sửa sai.
Ông Trần Đức Nguyên đã từng là thư ký kinh tế của Cố TBT Trường Chinh từ mùa thu năm 1982 đến giữa năm 1983, sau đó ông tham gia nhóm nghiên cứu những vấn đề mà cố TBT Trường Chinh đặt ra.
Nhìn thẳng vào sự thật để mạnh dạn sửa sai
Công cuộc đổi mới của đất nước ta bắt nguồn từ hoạt động thực tiễn của nhân dân, của cơ sở, của địa phương; nhưng cố TBT Trường Chinh là người có công đầu trong việc tổng kết thực tiễn và nâng lên thành quan điểm, đưa vào thành đường lối của Đảng. Cố TBT Trường Chinh đã nhận thức được rằng thời kỳ quá độ của ta sẽ phải kéo dài hơn thời gian của Liên Xô hay các nước Đông Âu vì phương thức sản xuất của ta lạc hậu, cơ sở vật chất kỹ thuật còn rất manh nha. Tư duy ấy là nền tảng để đồng chí Trường Chinh và Đảng ta đúc kết thành ba vấn đề lớn, ba quan điểm cơ bản: - Nền kinh tế của ta sẽ còn tồn tại nhiều thành phần kinh tế lâu dài, chứ không thể cải tạo nhanh như dự kiến. Ta đã biết quan hệ sản xuất lạc hậu sẽ kìm hãm lực lượng sản xuất, nay ta tìm ra thêm rằng nếu quan hệ sản xuất tiến qua nhanh, không phù hợp thì cũng kìm hãm lực lượng sản xuất phát triển. - Phải thay đổi lại cơ cấu kinh tế và cơ cấu đầu tư, khắc phục tư duy lấy công nghiệp nặng làm nền tảng, tập trung vào lương thực thực phẩm - hàng tiêu dùng - xuất khẩu. - Đổi mới cơ chế quản lý, phê phán cơ chế tập trung quan liêu bao cấp. Ở thời điểm đó, Đảng ta tạm đặt ra là chuyển sang cơ chế hạch toán kinh doanh xã hội chủ nghĩa. Ta đã thấy cái sai của cơ chế tập trung quan liêu bao cấp khi điều khiển nền kinh tế chủ yếu bằng mệnh lệnh hành chính, bằng kế hoạch pháp lệnh, nhà nước luôn định giá thấp hơn giá thị trường, các xí nghiệp nhà nước không cần hạch toán kinh doanh, không có tự chủ, lãi thì nhà nước thu, lỗ thì nhà nước bù, hiệu quả kinh tế không thể hiện bằng lợi nhuận. Ba quan điểm này đều đụng chạm đến những vấn đề rất nhạy cảm, thâm căn cố đế. Người ta thường đặt câu hỏi vì sao Cố TBT Trường Chinh, người nổi tiếng là rất nguyên tắc, rất chặt chẽ, đã phê phán khá quyết liệt khoán hộ của tỉnh Vĩnh Phú lại là người khởi xướng cho công cuộc Đổi mới? Thứ nhất, các lãnh đạo Đảng và Nhà nước thời kỳ ấy đều có ý thức phục vụ dân, phục vụ Tổ quốc. Bản thân cố TBT Trường Chinh luôn trăn trở với những vấn đề của đất nước, luôn thông cảm sâu sắc với tình hình của dân, với thực tế cuộc sống. Là người có tâm trong sáng, đặt lợi ích của đất nước lên trên, nên khi nhận ra sai lầm thì ông công khai nhận mình sai, và quyết tâm sửa sai. Hai lần Đảng công khai nhận sai lầm mang tính chất đường lối chính sách, phân tích rõ ràng về sai lầm là hai lần đồng chí Trường Chinh làm Tổng bí thư. Lần đầu tiên, Chủ tịch Hồ Chí Minh nhận sai lầm trong cải cách ruộng đất, còn đồng chí Trường Chinh kiểm điểm nghiêm túc và tự xin "từ chức" Tổng Bí thư. Lần thứ hai là ĐH VI với tư tưởng "nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá đúng sự thật, nói rõ sự thật" cũng đã nêu rất rõ những sai lầm của Đảng trong việc xác định mục tiêu và bước đi, bố trí cơ cấu kinh tế, cơ chế quản lý kinh tế... là "những sai lầm nghiêm trọng và kéo dài về chủ trương, chính sách lớn, sai lầm về chỉ đạo chiến lược và tổ chức thực hiện". Thứ hai, cố TBT Trường Chinh là người lăn lộn với thực tế, với phong trào, với quần chúng. Ông trưởng thành từ thực tiễn cuộc sống chứ không phải là người lý luận thuần túy, không phải lãnh đạo "bàn giấy". Bởi thế, khi tình hình kinh tế chính trị nảy sinh vấn đề thì bản thân ông chủ động quan tâm tìm hiểu để nắm thật vững tình hình thực tế. Chịu lắng nghe những ý kiến khác biệt Thứ ba, ông là người chịu lắng nghe, có tinh thần cầu thị, không câu nệ về cấp bậc, về tuổi tác. Chính ông chỉ đạo thành lập nhóm chuyên gia tư vấn có nghiên cứu, có thực tế, có lý luận ít nhiều, có tư duy mới. Đến với chúng tôi, ông chủ yếu lắng nghe tranh luận chứ ít thể hiện ý kiến, nếu có ý kiến khác, cần cân nhắc thì ông cũng nói rất nhẹ nhàng để khuyến khích anh em. Trong hàng ngũ chuyên gia tư vấn thời ấy không ai đến cấp thứ trưởng cả, nhiều người chỉ là chuyên viên. Cũng nhờ thế mà chúng tôi có thể đóng góp ý kiến rất thẳng thắn, khách quan, không ràng buộc lợi ích riêng, không phải "ngại" để tìm cách làm vừa lòng cấp trên. Chúng tôi dám động đến những vấn đề liên quan đến tư duy thâm căn cố đế, đến những "nguyên lý" tưởng như không thể thay đổi. Trong những cuộc trao đổi, dù đã có thư ký ghi chép đầy đủ, nhưng ông vẫn cặm cụi ghi những ý mà ông thấy tâm đắc. Thứ tư, cố TBT Trường Chinh là người nghiên cứu sâu, vững vàng về lý luận với cả những lĩnh vực ít người đi sâu như văn hóa. Có điều ít người biết là ông đã học mấy năm ở trường cao đẳng thương mại Đông Dương, nơi ông đã từng được tiếp cận với những khái niệm của kinh tế thị trường. Có nền học vấn vững chắc, lại chịu khó học tập nghiên cứu, tự mình lăn lộn trong cuộc sống thực tiễn nên khi đã nhận thức ra thì ông quyết tâm đổi mới chứ không giữ những lý thuyết giáo điều. Với nhân cách ấy, với tầm văn hóa ấy, cố TBT Trường Chinh không chỉ là người khởi xướng đổi mới ở thời điểm đất nước đang lâm vào một cuộc khủng hoảng kinh tế - xã hội trầm trọng, mà ông thật sự là tấm gương để các lãnh đạo hôm nay soi vào và "sửa mình" để mạnh dạn tiếp tục công cuộc đổi mới đất nước. 
