Sau một thời gian im lặng với giới truyền thông, nhà thơ, đạo diễn Phan Huyền Thư gần như dốc sức vào những bộ phim tài liệu lấy được nhiều nước mắt của công chúng: Cha mẹ xin lỗi con và Mẹ, con đã về.
Một điều khá hy hữu đã diễn ra: Hai bộ phim đều giành giải Cánh diều bạc và Phan Huyền Thư giành danh hiệu Đạo diễn xuất sắc nhất cho thể loại phim tài liệu video trong cùng một liên hoan phim.
Cha mẹ xin lỗi con là một khúc thống hối bi ai của những bậc cha mẹ những người đang sống đối với hàng ngàn thai nhi vì nhiều lý do bị vứt bỏ đến khi chết, là sự thức tỉnh lương tri của những người làm cha, làm mẹ của cả xã hội đối với những sinh linh bé nhỏ đáng được hưởng cuộc sống trên cõi đời.
Còn, Mẹ, con đã về, là bài ca hy vọng của những con người đang hàng ngày phải đối mặt với căn bệnh nguy hiểm, có thể cướp đi sinh mạng của họ bất cứ lúc nào.
Sáng 27 - 3 - 2008 bộ phim Mẹ, con đã về được chiếu ra mắt tại Hãng phim Tài liệu và khoa học trung ương, với sự có mặt của đông đủ các nhân vật trong phim.
Họ là những bệnh nhân bị suy thận mãn tính, đang ở trọ tại xóm Cột cờ, đường Lê Thanh Nghị, đối diện bệnh viện Bạch Mai, Hà Nội.
Cứ trong vòng 72h, hoặc một tuần 3 lần, họ phải lọc máu một lần để duy trì sự sống. Các bệnh nhân đến từ các tỉnh miền Bắc. Cả năm họ ở lại một mình với xóm Cột Cờ.
Tết đến có khi cũng không được về nhà, chỉ có người thân đến thăm. Bởi quá giới hạn cho phép mà không được lọc máu là cái chết sẽ đến. Giữa ranh giới quá mong manh cuộc sống và cõi chết, họ phải một mình vật lộn với căn bệnh.
Không ai muốn trở thành gánh nặng của gia đình, họ làm bất cứ việc gì có thể: bán nước, bán xôi, bán hàng rong, nhặt phế liệu...kiếm ít tiền ít ỏi để phụ giúp gia đình. Một lần lọc máu tiêu tốn khoảng 450 ngàn đồng. Chưa kể các thuốc phụ trợ khác để giúp ổn định nhịp tim và huyết áp, vì người bệnh này dễ bị cao huyết áp và truỵ mạch dẫn đến đột tử.
Ở tuổi gần 60, bà Mai vẫn hằng ngày mang thúng xôi đi bán kiếm tiền thuốc thang (Ảnh: Hãng phim tư liệu TƯ)
Đã có rất nhiều bài viết về cái xóm bệnh nhân đặc biệt này. Nhưng Phan Huyền Thư thì đã đi một con đường rất khác để đến với các nhân vật của chị. Ẩn dụ bộ phim là chuyến tàu mơ ước của các nhân vật mong đưa họ ra khỏi xóm trọ ẩm thấp và u ám, được trở về với quê hương, với gia đình trong niềm vui khỏe khoắn và lạc quan.
Nguyễn Thị Hồng Công, cô gái đến từ Bắc Giang, tác giả của cuốn tiểu thuyết Khát vọng yêu và sống được viết tại xóm bệnh nhân là một nhân vật chính của Mẹ, con đã về. Không một ai gặp Công ngoài đời mà nghĩ rằng cô là một bệnh nhân thận, Công dễ thương và yêu đời, có vẻ sành điệu của một cô gái hiện đại.
Vậy mà cô bé có cha là liệt sĩ từ khi mới 3 tháng tuổi này, đã phải lọc máu hơn 10 năm, Công mới 30 tuổi, một mình cô đã chứng kiến sự ra đi của hơn 50 bệnh nhân xóm thận.
Bản thân Công còn sống được đến hôm nay là một sự hiếm hoi, bởi bệnh nhân lọc máu chỉ dăm ba năm là tuyệt sống. Đêm đêm, trong căn phòng trọ một mình, cô đọc từng đoạn cuốn tiểu thuyết và ghi âm lại, một người đàn ông muốn giúp cô, đã thuê cô đọc truyện như thế - cô nói.
Quả nếu câu chuyện có thật như thế, thì với một cuốn sách vài trăm trang, Công cũng chỉ đọc ít ngày là hết.
Nhưng cái chính, đây là một cách để cô giữ vững niềm tin yêu cuộc sống trong lòng. Tôi không bao giờ nghĩ mình lại viết văn, trở thành nhân vật và làm cái việc lạ lùng là đọc truyện thuê... Nhưng tôi còn quá trẻ để chết và quá già để sống, nên phải học cách chấp nhận cuộc đời.
Niềm lạc quan của Hồng Công như một ngọn nến được thắp sáng giữa cộng đồng bệnh nhân xóm thận, dù theo dòng thời gian, có người vĩnh viễn ra đi, lại có người bệnh mới đến.
Có những căn phòng trọ đã chứng kiến ba, bốn cái chết thương tâm. Trong phim, có một cựu chiến binh bị nhiễm chất độc màu da cam, hậu quả là cả ông và ba cậu con trai đều bị bệnh thận, và dù sức trẻ, các con ông đều ra đi trước cha.
Ông là hình ảnh làm rớt nước mắt của tất cả khán giả, khi ông nói trong nghẹn ngào, rằng chỉ mong sống được vài năm để sang cát cho con cả, thì ông mới thanh thản mà đi được.
Nhà thơ, đạo diễn Phan Huyền Thư cũng đẫm nước mắt trong suốt thời gian ra mắt bộ phim. Chị nói, dù đã ròng rã nhiều ngày ở xóm Cột Cờ để làm phim, nhưng hôm nay, chị vẫn không cầm lòng được, khi ngồi sau lưng chị, các bệnh nhân đều khóc.
Mọi con người, mọi sự việc diễn ra trong phim, đều là những sự thật diễn ra hàng ngày với mình, mình tưởng bình thường, nhưng khi tận mắt nhìn trong phim, lại thấy phi thường - Hồng Công nói.
Cô còn bảo, cả xóm thận đều rất dị ứng với phóng viên, khi họ lân la muốn viết bài. Nhưng khi chị Thư đến, mọi người đều vui vẻ và thấy được chia sẻ rất nhiều. Chị Thư là một người rất tình cảm.
Phan Huyền Thư với trái tim đa cảm của một người làm thơ, đã tìm kiếm những đề tài đầy ám ảnh và đưa chất thơ thấm đẫm cảm xúc, suy tư vào các tác phẩm điện ảnh tài liệu của chị.
Người ta thường nghĩ phim tài liệu phải giàu chất báo chí nhưng Phan Huyền Thư lại tạo ra những hình ảnh giống phim truyện phần nhiều.
Từ Cha mẹ xin lỗi con đến Mẹ, con đã về những thước phim tự nó đã nói lên thái độ nghề nghiệp và những tình cảm chị dành cho các nhân vật, dù họ nhỏ bé là những hài nhi đã vĩnh viễn trở về với cát bụi, hay những người đang giành giật sự sống từng ngày từng giờ.
Tư duy thơ của một người giàu cảm xúc thẩm mỹ đã khiến phim tài liệu mang tên Phan Huyền Thư trở thành câu chuyện tự kể thấm đẫm cảm xúc, của người trong cuộc, làm sợi dây dẫn truyền sự xúc động tới người xem.
Phim không bị áp đặt bởi ý muốn dàn dựng của đạo diễn. Cũng không bị những lời bình biến hình ảnh thành minh họa. Vậy là, như Phan Huyền Thư từng nói, chị cho rằng phim tài liệu cũng phải hàm ngôn, bởi điện ảnh là sự thức tỉnh.
Mỗi chuyến tàu đi qua để lại một sân ga vắng. Mỗi số phận đi qua để lại nước mắt và nụ cười. Trong cuộc hành trình tìm kiếm những đề tài, những số phận để viết nên những câu chuyện cuộc đời, mỗi ngày, người nghệ sĩ lại bước lên một toa tàu mới.
Đó có thể là chuyến tàu cụ thể của mỗi cuộc đi. Cũng có thể là chuyến tàu của tâm tưởng ngay trong căn phòng nhỏ, một mình.
Rồi hiện hữu như chuyến tàu mong ước bước lên để trở về với mẹ, của Đức, sau 5 năm chạy thận ở Bệnh viện Bạch Mai, quyết định về quê điều trị để được gần mẹ, trong phim Mẹ, con đã về của Phan Huyền Thư. Chị đã bước lên những chuyến tàu hy vọng, với một niềm tin, rằng ai có một tấm lòng đều sẽ phải ám ảnh và suy nghĩ về những cảnh đời bất hạnh.
