Người ta có thể kể trong nhiều giờ các giai thoại về Lê Lựu, từ đó hiểu thêm về thế giới tâm hồn của một thế hệ tác giả văn chương, rút ra những bài học về đối nhân xử thế, nhưng cũng nhiều khi chỉ là để giải trí lúc trà dư, tửu hậu.
Lục bát kiểu… Lê Văn Lựu
Cứ theo cái lẽ thông thường, con đường của nhà văn thường đi theo chu trình định trước. Lúc trẻ, khi lòng còn dễ rung động, một giọt sương mai, một chiếc lá rụng cũng đủ để tâm hồn run rẩy, họ chọn làm thơ.
Tuổi tác cao hơn một chút, sự từng trải tăng lên và cảm xúc vơi dần, họ chuyển sang viết văn xuôi, vừa có đất chuyển tải suy ngẫm, vừa để che lấp cái sự chai lỳ xúc cảm.
Khi đã ở tuổi “không còn đẻ đái được”, họ chuyển sang làm phê bình hay nghiên cứu lý luận, nói như một nhà thơ là để “lườm nguýt” con cái thiên hạ. Thế nhưng nhiều năm ở gần Lê Lựu, tôi không thấy anh làm thơ bao giờ. Không, nói đúng hơn là có lần duy nhất, anh hứng chí làm một câu… sáu tám và đọc hẳn một bài thơ tình rất cảm động.
Dạo đó, nhà văn Lê Lựu rất neo tiền chứ không như bây giờ, ông Tổng giám đốc Trung tâm Văn hóa doanh nhân Lê Lựu chắc giàu sụ rồi. Khi có tiền, chả thấy lão nhà nước đến thu. Khi không có tiền, lại thấy lão lò dò đến. Vả lại, cả nhà Lê Lựu luôn đi vắng nên đến nhiều lần không gặp, ông “vua” độc quyền này bèn cắt nước.
Mất cái gì còn được chứ mất nước thì nguy cấp lắm. Thế là Lê Lựu gọi tôi chở anh đến nhà người em ở phố Đường Thành vay tiền về nộp. Đến nơi thu tiền nước, bộ dạng anh có vẻ hồi hộp lắm.
Cái dáng đi tất bật giờ thêm vẻ lúng túng bỗng trở nên thất thểu. Nộp tiền nước xong, khuôn mặt anh trở lại vẻ tuế tóa. Anh chợt ứng khẩu đọc một câu lục bát: “Trong tay sẵn có đồng tiền/ Đến nộp tiền nước xong ngay… rồi về”.
Tôi quay lại nhìn anh đầy sửng sốt: Giời ạ! “Nhà thơ” Lê… Văn Lựu mặt tươi rói: “Chú mày thấy thơ tao có kinh không? Mới, rất mới, rất hiện đại, rất cách tân…”. Rồi hình như để thưởng cho thành tựu “bất hủ” của mình, anh bảo: “Này, về bia cỏ Phùng Hưng làm mấy nhát, nhẩy”.
Bài thơ tình duy nhất
Lê Lựu rất thích bia hơi. Không ít lần có người mời đi nhà hàng sang trọng, Lê Lựu đều từ chối. Anh thích nhất ngồi uống bia với người bạn tri kỷ cùng quê là PGS. TS y khoa Lê Xuân Thục, và nơi anh hay ngồi nhất là quán bia thương binh dưới gầm cầu chui trên đường Phùng Hưng.
Những cốc bia giá 1.500 đồng một cốc, bọt to như hạt ngô nhưng Lê Lựu rất khoái. Có lần tôi hỏi sao anh không uống bia chỗ khác, anh bảo: “Thôi, uống cho nó. Tay ấy vốn là thương binh, nghĩa là đồng đội của mình”.
Hôm đó vào quán, không biết vì hứng khởi hay vì món tiền vay còn dư dả mà anh gọi liền mấy móm nhắm. Anh còn đọc tôi nghe bài thơ tình rất hay. Tôi muốn chép bài thơ này nhưng không hiểu vì sao anh từ chối. Đó cũng là lần duy nhất tôi thấy Lê Lựu làm thơ và đọc thơ.
“Ăn” cái văn chương thì phải thôi “ăn” cái khác
Trong Chân dung và đối thoại, nhà thơ Trần Đăng Khoa viết về Lê Lựu: “Đó là một tảng đá nguyên khối, xù xì của thiên nhiên hoang dã mà đời sống hiện đại đô thị và nền văn minh thế giới không thể đẽo gọt, cũng không thể tác động vào. Cái chất quê kiểng đặc sệt này là cái duyên riêng của Lê Lựu, cũng là cái Lê Lựu hơn người”. Không biết có phải vì cái chất quê kiểng ấy ám ảnh không mà như tôi biết, Lê Lựu không thích cái thứ “văn chương đô thị”.
Đặc biệt, anh chúa ghét cái loại văn chương thơm thơm, ngòn ngọt và bóng loáng. Nó cũng như anh không thích pho mát, bít tết hay bơ sữa mà chỉ thèm đậu phụ, mắm tôm, nước ngô luộc hay canh cua, cà pháo.
Lê Lựu không có (hoặc có cũng rất ít) tính ghen ghét đời thường. Nhiều lần, thấy người này, người kia “trúng quả văn chương”... ngoài văn chương, tôi xuýt xoa cho anh thì anh bảo “Mình đã ăn cái văn chương rồi thì phải thôi cái khác. Giời đâu có cho mình ăn nhiều thế mà tham. Làm gì có của”.
Bỏ văn chương cũng là một kiểu tự trọng
Gần đây, Lê Lựu làm Giám đốc Trung tâm Văn hoá Doanh nhân. Có lần tôi hỏi, sao bác lại quay sang làm cái này. Lê Lựu bảo: “Người mình lạ thật. Doanh nhân là những người tạo ra hàng chục triệu công ăn việc làm, còng lưng đóng thuế nuôi cả bộ máy công quyền.
Họ cũng chính là người thúc đẩy sự tiến bộ của khoa học, kỹ thuật và góp phần làm vẻ vang đất nước. Thế mà có người cứ coi họ như cỏ rác, lọc lừa và vô văn hoá. Tớ làm là để bù lỗ cho doanh nhân”. Chính từ suy nghĩ ấy mà anh được nhiều doanh nghiệp đồng tình và hết lòng ủng hộ.
Chỉ có mấy năm, cơ ngơi của Giám đốc Lựu không ngừng mở mang. Trong giới bè bạn, anh em, có người bán tín bán nghi: “Cái nhà ông Lê Lựu kinh doanh thế quái nào được cơ chứ?”. Thế nhưng tôi thì tin bởi mấy lẽ.
Thứ nhất, Lê Lựu thông minh, quyết đoán. Thứ hai, anh rất biết cách thuyết phục người khác và thứ ba, vô cùng quan trọng, đó là Lê Lựu không làm thì thôi, chứ đã làm ra làm. Say mê, cần mẫn, rốt ráo và lao tâm khổ tứ, đấy là mặt mạnh của anh nhưng cũng là bệnh giời đày. Có người tiếc cho một cây bút tài năng bỗng dưng rã gánh, chuyển nghề.
Không ít người hy vọng nếu Lê Lựu tiếp tục con đường văn chương, thế nào chả có một hai tác phẩm còn hơn cả Thời xa vắng. Thế nhưng, Lê Lựu là người luôn biết mình. Anh đã đi đến cùng trên con đường văn chương, đã “ăn” đủ cái lộc khoa bảng giời đất cho mình.
Có cố thêm nữa cũng chẳng được, hoặc có được thì cũng chẳng đáng là bao. Dại gì mà cố. Khi thấy mình viết bằng trước hay gần bằng trước, cách tốt nhất là thôi không viết nữa. Đó chính là sự tự trọng cần thiết của một người cầm bút dũng cảm và trung thực, ít nhất là với chính mình.
