Những khó khăn giữa bảo tồn và phát triển

Một trong những khó khăn, trở ngại trong việc bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hoá đó là giải quyết mâu thuẫn giữa nhu cầu lợi ích kinh tế trước mắt với bảo tồn di tích. Vấn đề này đã và đang tồn tại không chỉ riêng Quảng Ninh đòi hỏi các cấp chính quyền, cơ quan chức năng quan tâm.

Một trong những di tích làm nảy sinh xung đột giữa lợi ích kinh tế với bảo tồn di tích tiêu biểu ở Quảng Ninh hẳn ai trong chúng ta cũng biết đó là Yên Tử. Đây là vùng đất tâm linh, là một trong những di tích trọng điểm của tỉnh và quốc gia được cả nước quan tâm. Để bảo tồn, phát huy giá trị di tích, Chính phủ đã phê duyệt quy hoạch vùng bảo vệ tuyệt đối Yên Tử, chấp nhận “hy sinh” nguồn tài nguyên than khổng lồ trong lòng núi Yên Tử. ấy vậy nhưng cách đây mấy năm, một đơn vị của Tập đoàn Than muốn dùng công nghệ mới khoan vào lòng núi “rút” than ra. Khi báo chí lên tiếng, dư luận quan tâm, các bộ, ngành vào cuộc việc này mới dừng. Một dẫn chứng nữa về xung đột giữa lợi ích kinh tế với bảo tồn di tích Yên Tử, ấy là mấy năm trước, khi Công ty Tùng Lâm mở tuyến cáp treo từ chùa Giải Oan lên chùa Hoa Yên, lập tức đã có nhiều nhà khoa học hàng đầu của Việt Nam phản đối, thậm chí viết thư lên cả Thủ tướng. Cuối cùng rồi thì Công ty Tùng Lâm cũng đã thuyết phục được rằng việc lắp cáp treo, ngoài đáp ứng nhu cầu du khách, nó còn hạn chế việc xâm hại rừng đặc dụng Yên Tử, tránh làm tổn hại đến Đường Tùng...

Nếu như chuyện xung đột lợi ích kinh tế với bảo tồn di tích như ở Yên Tử dù có lúc “căng” nhưng vẫn được giải quyết thì ở nhiều di tích khác trên địa bàn tỉnh không có được kết quả như vậy. Núi Đầu Rằm là một di tích tiêu biểu cho giai đoạn Sơ kỳ Kim khí (thời đại Hùng Vương) ở Quảng Ninh. Di tích này đã được khai quật năm 1998, qua đó đã khẳng định được giá trị quan trọng về lịch sử, văn hoá, là tư liệu quý cho việc nghiên cứu về môi trường Vịnh Hạ Long cách ngày nay trên dưới 3.000 năm. Xét về mặt giá trị, Đầu Rằm xứng đáng được xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh. ấy vậy nhưng giờ đây núi Đầu Rằm gần như đã bị san phẳng bởi người ta khai thác đá xây dựng. Tương tự như núi Đầu Rằm, do các nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội, xây dựng cơ sở hạ tầng dẫn đến nhiều di tích khảo cổ khác dọc ven bờ Vịnh Hạ Long nay chỉ còn trên các trang tư liệu như Thoi Giếng, Vạn Ninh (Móng Cái), Ngọc Vừng (Vân Đồn), Đồng Mâu, Cái Dăm (Hạ Long)... ở xã Hạ Long (Vân Đồn), di tích khảo cổ học Ba Vũng thuộc Văn hoá Hạ Long cũng có nguy cơ bị xâm hại do người dân khai thác đất cát, làm xói mòn di tích.

Đối với các di tích thuộc công trình kiến trúc cũng không tránh khỏi xung đột trên. ở các vùng quê, mật độ cư trú không như ở thành phố nên các di tích “dễ thở” hơn, ít bị lấn chiếm hơn. Trong khi đó, với đô thị “tác đất, tấc vàng”, mật độ cư trú đông nên xung đột lợi ích dễ xảy ra. Tại TP Hạ Long, di tích bài thơ của vua Lê Thánh Tông trên núi Bài Thơ bị “quây kín” bởi những hộ dân xung quanh, không gian chật hẹp khiến du khách muốn đến đây chiêm ngưỡng, vọng bái rất khó khăn. Tại đền Trần Quốc Nghiễn, cho mãi đến cách đây khoảng gần 10 năm người ta mới chuyển được một trường tiểu học ra khỏi khuôn viên di tích...

Vẫn biết trong sự phát triển kinh tế - xã hội, sự nảy sinh mâu thuẫn giữa lợi ích, nhu cầu kinh tế của một hay thông thường là của một tổ chức, cộng đồng, doanh nghiệp... với yêu cầu về bảo tồn di tích là không tránh khỏi. Điều quan trọng là làm thế nào để có thể hài hoà giữa hai lợi ích ấy, ở một số trường hợp, thậm chí cần thiết phải “hy sinh” lợi ích trước mắt để hướng tới lợi ích lâu dài (như ở di tích Yên Tử). Tất nhiên, vấn đề này phụ thuộc vào nhận thức của cơ quan có thẩm quyền, chức năng; vào sự tuyên truyền để người dân, địa phương, doanh nghiệp hiểu được việc bảo tồn, phát huy giá trị di tích là có ý nghĩa, giá trị lâu dài.