Sự phát triển mạnh mẽ của ngành du lịch, các loại hình dịch vụ trên vịnh cùng với tác động từ tốc độ phát triển kinh tế, đô thị hoá, khai thác than… đang đặt môi trường vịnh Hạ Long trước áp lực lớn từ các nguồn chất thải. Dù còn nhiều khó khăn nhưng bước đầu công tác thu gom xử lý đã đạt được những hiệu quả nhất định, góp phần giữ gìn môi trường di sản.
Quản lý tốt nguồn thải ra Vịnh
Là một vùng biển rộng lớn nằm cạnh thành phố công nghiệp du lịch đang phát triển mạnh mẽ, vịnh Hạ Long chịu nhiều áp lực về môi trường. Theo đánh giá của dự án hỗ trợ cải thiện môi trường Vịnh Hạ Long, Jica (Nhật Bản) thì Chất thải (nước thải, rác thải) ảnh hưởng tới môi trường vịnh Hạ Long chủ yếu xuất phát từ các nguồn: khách du lịch tham quan vịnh, hoạt động cung cấp dịch vụ trên tàu tham quan, các tàu thuyền hoạt động neo đậu trên vịnh và tại các cảng ven bờ, nguồn rác trôi nổi theo dòng hải lưu từ thượng nguồn các con sông suối đổ ra Vịnh…
Hiện nay trên Vịnh Hạ Long có 475 tàu thuyền vận chuyển khách tham quan và nghỉ đêm với trung bình khoảng khoảng 3400 lượt khách/ngày. Số lượng khá lớn các tàu thuyền vận chuyển hàng hóa ra vào cảng khu vực Vịnh, tàu thu mua đánh bắt hải sản của ngư dân... Đây là nguồn phát sinh chất thải lớn, phức tạp bởi phần lớn được xả thải trực tiếp xuống Vịnh. Ngoài ra, nguồn nước thải sinh hoạt của các khu dân cư ven bờ được đổ trực tiếp ra Vịnh cũng đe doạ chất lượng môi trường nước Vịnh Hạ Long. Đó quả là một thách thức không nhỏ đối với việc thu gom xử lý chất thải, bảo vệ môi trường di sản.
Thu gom rác bảo vệ môi trường vịnh Hạ Long
Xác định tầm quan trọng của vấn đề, trong quá trình hoạt động Ban quản lý vịnh đã chú trọng cơ cấu các đơn vị chuyên trách thu gom và xử lý rác thải. Theo đó, hiện việc thu gom xử lý rác thải được giao cho 4 đội chuyên trách tại 4 trung tâm trên Vịnh với quân số hàng chục lao động, được trang bị tàu sắt chuyên dụng (công suất từ 25-44 CV), tàu gỗ, đò và thiết bị vớt rác… Các đội vệ sinh môi trường trên (VSMT) hoạt động thường nhật tại các điểm tập trung đông khách tham quan, tàu thuyền và nhiều điểm "nóng" khác trên mặt Vịnh. Rác thải thu gom, được phân loại sơ bộ, xử lý (ủ phân sinh học, chôn, đốt...) hoặc vận chuyển về bờ giao cho Công ty TNHH một thành viên môi trường Indevco xử lý tại bãi rác Đèo Sen. Với những nỗ lực trên, trung bình các đội VSMT đã thu gom và đưa đi xử lý trung bình trên 200m3 rác/tháng, riêng năm 2009 đã thu gom được khoảng 2400 m3 rác. Gần đây Ban quản lý vịnh cũng đang dần hoàn thiện việc thành lập một phòng chuyên biệt về môi trường để nâng cao năng lực quản lý về môi trường, đẩy mạnh hoạt động của Đội thanh tra Di sản tạo ra hành lang pháp lý bảo vệ môi trường di sản.
Hướng tới kiểm soát chặt chẽ nguồn rác thải Ban quản lý Vịnh kết hợp với các doanh nghiệp tiến hành xã hội hóa công tác thu gom, xử lý rác thải khuyến khích các tổ tự quản tại các làng chài từ đầu năm 2008. Tiêu biểu nhất, hiện Ban quản lý Vịnh đang duy trì tổ tự quản và hỗ trợ hoạt động hiệu quả tổ tự quản 4 người tại làng chài Vông Viêng và sẽ tiếp tục triển khai tại làng chài Cống Đầm. Dự kiến trong thời gian tới sẽ tiến hành nhân rộng mô hình hiệu quả trên. Đây là một giải pháp quan trong bởi hiện trên Vịnh có 4 làng chài là: Ba Hang - Hoa Cương, Cửa Vạn- Bồ Nâu, Vông Viêng, Cống Tàu- Cặp La- Cống Đầm… với khoảng trên 600 nhà bè trên 2400 nhân khẩu, với lượng xả thải lớn ước tính từ 1800-3000 kg rác/ngày.
Ngoài ra Ban quản lý Vịnh cũng tiến hành đẩy mạnh tuyên truyền tới cộng đồng qua dự án Eco-boat, tiến hành ký cam kết đảm bảo vế sinh với các chủ nhà bè, phối hợp với các tàu du lịch, Công ty quản lý bến tàu bến xe thu gom rác trên các tàu du lịch…
Về xử lý nguồn nước thải sinh hoạt, có một thực tế là trong những năm qua, nguồn nước thải sinh hoạt của các khu dân cư được thải trực tiếp ra vịnh không hề qua xử lý. Việc dự án thoát nước và vệ sinh môi trường TP Hạ Long – Thị Xã Cẩm Phả trị giá 8 triệu USD đi vào hoạt động đã giải quyết phần nào vấn đề này. Nhà máy xử lý nước thải Bãi Cháy (công suất 3500m3/ngày đêm) và Hà Khánh (5000m3/ngày đêm) đã thu gom và xử lý trung bình trên 1 triệu m3 nước thải/năm từ các khu dân cư ven bờ trước khi đổ ra Vịnh, cải thiện chất lượng nước vịnh Hạ Long.
* Hướng tới bảo vệ bền vững môi trường Vịnh Hạ Long
Làng chài Vung Viêng một trong những điển hình duy trì môi trường tốt trên Vịnh Hạ Long
Đầu năm 2010, UBND tỉnh đã phê duyệt Quy hoạch bảo vệ môi trường tổng thể và một số vùng trong điểm ở Quảng Ninh tới năm 2020. Theo đó, vịnh Hạ Long được xác định là 1 trong những vùng trọng điểm bảo vệ tới 2020 với 2 tiểu vùng: tiểu vùng bảo vệ nghiêm ngặt và du lịch sinh thái vịnh Hạ Long, tiểu vùng bảo vệ và phục hồi hệ sinh thái ven bờ vịnh Hạ Long. Theo đó Quy hoạch cũng đề ra các mục tiêu, biện pháp bảo vệ nghiêm ngặt và đảm bảo môi trường sinh thái. Đây là một trong những cơ sở quan trọng để tiến hành việc quản lý bảo vệ môi trường Vịnh Hạ Long theo một quy hoạch cụ thể, hướng bền vững
Ngay sau đó, dự án thu gom, vận chuyển và xử lý rác thải trôi nổi ven bờ Vịnh Hạ Long (được phê duyệt tháng 2-2010) đã chính thức đi vào hoạt động từ ngày 7-5-2010. Dự án được giao cho Công ty cổ phần dịch vụ môi trường và thương mại Hạ Long với kết quả khả quan. Dự án tiến hành thuận lợi sẽ xử lý về cơ bản nguồn rác thải ven bờ trôi nổi Vịnh Hạ Long. Được tiến hành từ 2010 tới 2012 với mức đầu tư là 2 tỷ đồng hy vọng sẽ đem lại một diện mạo mới cho môi trường ven bờ Vịnh.
Ngoài ra, Ban quản lý Vịnh Hạ Long cũng đang tiến hành thực hiện các dự án khoa học như: hệ thống tiêu thoát xử lý chất thải Biofast sử dụng công nghệ vi sinh, hợp với môi trường nước biển và thiết bị tách dầu mỡ nhanh được Cục sở hữu công nghiệp công nhận giúp xử lý nước thải lacanh từ tàu thuyền... Sau khi thử nghiệm thành công sẽ tiến hành nhân rộng.
Như vậy với những giải pháp đồng bộ, thiết thực trong xử lý chất thải môi trường Vịnh Hạ Long sẽ được bảo vệ bền vững.