Mới năm 2006, cam Sen còn là niềm tự hào của xã Bản Sen và của cả huyện Vân Đồn. Nhưng hiện nay người dân xã Bản Sen không còn thiết tha với việc trồng cam, diện tích bị thu hẹp dần để nhường chỗ cho... cỏ dại, vì thiếu nước tưới...
Cam, bưởi còn non quả đã rụng đầy gốc.
Cam Sen được trồng ở 2 thôn Đồng Gianh và Bản Sen, là 2 thôn nghèo nhất của xã Bản Sen (Vân Đồn), có tới 80% số hộ nghèo. Là xã đảo, nhưng người thôn Đồng Gianh, Bản Sen chủ yếu sống bằng nghề trồng cam, chè. Với gần 50 hộ dân, trên diện tích hơn 20 ha. Không có hộ dân nào trồng cấy, do vậy hệ thống tưới tiêu không có. Nguồn nước của thôn là từ các khe suối. Trước đây rừng còn dày, giữ nước cho khe suối. Chè mọc thành rừng, cam trồng xanh tốt, bà con không quan tâm lắm đến chuyện tưới tiêu vì đã có rừng giữ ẩm cho đất. Nhưng cái nguồn sống ấy, do không được đầu tư, lại thêm sự vô ý thức tàn phá rừng của con người, nên nước ngầm đã bỏ rừng, bỏ đất mà đi, đất khô cằn không đủ sức nuôi sống hơn 50 hộ dân 2 thôn vì thiếu nước. Đứng trước tình hình này, năm 2004, huyện Vân Đồn đã đầu tư 500 triệu đồng để xây dựng một hệ thống cung cấp nước ngọt cho 2 thôn. Trong niềm vui nước ngọt về, bà con phấn khởi phát triển trồng thêm cam. 2 thôn Đồng Gianh, Bản Sen nằm trong thung lũng, vây quanh là những dãy núi đá vôi, nên cam có vị ngọt rất riêng, nhiều người đánh giá cam Bản Sen còn ngon hơn cam Bố Hạ. Mùa cam năm 2004, 2006 bà con được mùa, 1 cây cam cho lượng quả tới 150 kg. Nhiều người giờ từ giã làm nghề khai thác rừng trở thành những ông chủ cam. Nhưng đến mùa cam 2007, cây cam đã kiệt sức vì qua mấy mùa bội thu mà không được chăm bón. Nếu như năm 2006, Bản Sen thu hoạch gần 100 tấn cam, thì năm 2007, tuy chưa đến đúng vụ, nhưng ước tính chỉ được khoảng 6 tấn. Cam còn non mà đã vàng trên cây, nhiều nhà thu hoạch về rồi lại mang đổ đi, vì cam vỏ dày, ruột khô lại chua. Diện tích cam bị thu hẹp dần để nhường chỗ cho cỏ dại, bà con sao nhãng với việc trồng cam. Một nguyên nhân theo phản ánh của bà con, cam mất mùa là do hệ thống cấp nước ngọt bị hỏng ngay từ năm đầu tiên đưa vào sử dụng, vì đáy bể chứa bị sụt xuống không còn khả năng chứa nước. Theo đồng chí Trưởng thôn Đồng Gianh đến thăm công trình cấp nước ngọt của 2 thôn. Công trình được xây chắn ngang một con suối cạn. Ngó xuống bể chứa, mùi lá mục xộc lên. Trưởng thôn Đồng Gianh cho biết: “Chúng tôi không đổ lỗi tất cả cho công trình cấp nước không hiệu quả này làm mất mùa cam Sen, nhưng có thể khẳng định nó là nguyên nhân chính dẫn tới hậu quả này. Vì không có nước, bà con mới sao nhãng việc bón phân cho cam. Nếu chỉ bón phân không mà không có nước, cam chết hẳn chứ không chỉ mất mùa. Thôn chúng tôi có rất nhiều khe suối, tại sao khi xây dựng công trình cấp nước, họ không tham khảo ý kiến bà con, để rồi xây dựng công trình ở con suối không có nước này....”. Chỉ vì một “sơ suất” này, mà nửa tỷ đồng xây dựng công trình phục vụ xoá đói, giảm nghèo cho người dân 2 thôn đã biến thành... hố đựng rác. Đường ống dẫn nước từ công trình đến các hộ trong thôn cũng bị bung ra, theo những người được chứng kiến công trình khi thi công, thì “họ hàn ống dẫn nước giống như hàn dép thời bao cấp”. Và hiện những đường ống nằm chỏng chơ này lại trở thành mối lo của công an xã vì phải trông coi sợ mất trộm...
Hệ thống cấp nước của 2 thôn bị khô cạn.
Chúng tôi đến thăm hộ trồng cam Nguyễn Văn Hộ ở thôn Đồng Gianh. Anh Hộ đang cùng vợ ngồi bần thần bên gốc bòng, cạnh đó là những gốc cam, chỉ một cơn gió không mạnh lắm, là hàng loạt quả trên cây rụng xuống, mặc dù bòng và cam vẫn còn non. Anh Hộ cho biết: “Tôi trồng không nhiều, nhưng năm ngoái cũng còn vớt vát được vài tạ. Năm nay coi như mất trắng, cây nào cũng đậu quả, nhưng thu hoạch về, cho người ta còn chẳng lấy, nữa là bán”. Chị Lê Thị Nhã vốn nổi tiếng trồng cam ở đất Đồng Gianh, với thâm niên 10 năm trồng cam. Hiện gia đình chị có khoảng 400 gốc cam. Năm 2006, gia đình chị thu được 7 tấn cam, năm nay chỉ được khoảng 1 tấn. Là người từng có thu hoạch cao nhất trong thôn từ trồng cam, vậy mà bây giờ hàng ngày chị phải đi làm thuê để kiếm sống. Chị Nhã cho biết: “Cây cam vốn là loài cây khó tính, nhưng nếu được chăm sóc tốt sẽ cho thu hoạch rất cao. Giống như cây lúa, cam cũng “nhất nước, nhì phân”. Nếu có đủ nước được chăm sóc tốt, sản lượng tuy có thể giảm theo tuổi thọ cây cam, nhưng không thể mất trắng như hiện nay được”. Nỗi buồn mùa cam hiện bao trùm khắp 2 thôn, nhiều hộ để mặc cam rụng đầy gốc.
Trong buổi họp ở cả 2 thôn Đồng Gianh, Bản Sen gần đây, Bí thư Đảng uỷ xã Bản Sen báo cho bà con một tin vui: “Vừa qua, huyện đã có chủ trương phát triển, đẩy mạnh kinh tế xã Bản Sen. Tương lai Bản Sen sẽ trở thành một điểm du lịch trong tam giác du lịch Quan Lạn - Minh Châu - Bản Sen. Bản Sen có thế mạnh du lịch vì ở đây có nhiều hang động chưa được khai phá. Thế mạnh nữa là có chè Vân, cam Sen, chủ yếu nằm ở 2 thôn Đồng Gianh, Bản Sen. Trong năm tới huyện có chủ trương phát triển mạnh 2 loại cây đặc sản này trên diện tích 300 ha (150 ha cho mỗi loại). Tỉnh, huyện sẽ đầu tư một con đường bê tông nối từ 2 thôn tới thôn Tân Lập (Quan Lạn). Huyện cũng có kế hoạch xây cầu từ Tân Lập sang mỏ cát Vân Hải nối liền với xã Minh Châu. Khi đường bộ nối liền 3 đảo Quan Lạn, Minh Châu, Bản Sen, sẽ có điều kiện đẩy mạnh phát triển du lịch tuyến đảo...”. Đó là chuyện của tương lai. Thêm thế mạnh về nuôi trồng hải sản, Bản Sen có đủ điều kiện để thoát nghèo, làm giàu trở thành một xã có tiềm năng trong khu kinh tế Vân Đồn. Nhưng trước mắt, người dân trong xã muốn phục hồi diện tích trồng cam...
