Bảo tàng Quảng Ninh được thành lập năm 1960 với tên gọi ban đầu là Bảo tàng Hồng Quảng, đến năm 1964 thì đổi tên thành Bảo tàng Quảng Ninh.
50 năm phát triển, đến nay, theo đánh giá của Sở VH-TT&DL: Bảo tàng Quảng Ninh đã bộc lộ nhiều hạn chế, như kết cấu, kiến trúc không phù hợp công năng sử dụng; sự chậm đổi mới về nội dung, hình thức trưng bày bảo tàng cùng với cơ sở vật chất về trang thiết bị phục vụ công tác trưng bày, bảo quản… đã lạc hậu không đáp ứng được yêu cầu trước mắt cũng như lâu dài. Điều đó làm giảm sự hấp dẫn với công chúng đến với bảo tàng và gây lãng phí to lớn tài nguyên di sản văn hóa của Quảng Ninh.
Bộ xương cá voi trưng bày tại Bảo tàng Quảng Ninh rất lớn như thế nhưng phòng trưng bày hiện tại không đủ diện tích.
Xuất phát từ yêu cầu cần có một bảo tàng mới, tương xứng với sự phát triển KT-XH của tỉnh, đáp ứng nhu cầu hưởng thụ văn hóa của nhân dân, đồng thời tạo ra một sản phẩm văn hóa thu hút khách du lịch, ngày 5-1-2010, UBND tỉnh đã ban hành văn bản số 10/UBND giao BQL Đầu tư và xây dựng công trình trọng điểm làm chủ đầu tư dự án xây dựng mới Bảo tàng Quảng Ninh. Đến ngày 9-7-2010, UBND tỉnh có quyết định số 2081/QĐ-UBND phê duyệt Quy hoạch chi tiết xây dựng tỷ lệ 1/500 Khu VH-TT và đô thị mới tại phường Hồng Hải (TP Hạ Long), trong đó khu bảo tàng có diện tích 13.000m2. Trước đó, tại văn bản số 50/UBND ngày 8-1-2010, UBND tỉnh đã giao Sở VH-TT&DL lập dự án nội dung trưng bày, bảo quản của Bảo tàng Quảng Ninh.
Theo ý kiến của nhiều chuyên gia về bảo tàng, đề cương nội dung trưng bày có vai trò quan trọng, quyết định kiến trúc, hình thức trưng bày, mỹ thuật của mỗi bảo tàng. Thực tế cho thấy, một số bảo tàng của các địa phương trong nước, như: Bảo tàng Nghệ An, Bảo tàng Hà Nam v.v... đã 10 năm nay trưng bày chưa xong, hoặc đã xong thì kém hấp dẫn do xây dựng cơ sở vật chất xong mới xây dựng đề cương nội dung trưng bày.
Xác định được như vậy nên ngày 28-12-2010, Sở VH-TT&DL đã tổ chức cuộc hội thảo khoa học về nội dung trưng bày mới Bảo tàng Quảng Ninh, với sự tham dự của một số chuyên gia hàng đầu, cán bộ chuyên môn trong lĩnh vực bảo tàng của Trung ương và của tỉnh. Đây là lần thứ 2, Sở VH-TT&DL tổ chức lấy ý kiến các nhà chuyên môn về nội dung trưng bày của bảo tàng.
Tại hội thảo này, đại diện Sở VH-TT&DL đã đưa ra dự thảo đề cương nội dung trưng bày của Bảo tàng Quảng Ninh mới. Trong đó, phần nội dung trưng bày bao gồm 6 chủ đề chính về: Thiên nhiên, con người, văn hóa, lịch sử, kinh tế - xã hội của Quảng Ninh. Ngoài ra còn có các phần trưng bày chuyên đề, sưu tập, trưng bày ngoài trời. Theo TS Phạm Quốc Quân (Giám đốc Bảo tàng Cách mạng Việt Nam), với cách thể hiện không theo diễn trình lịch sử này, sẽ khiến cho nội dung không bị ràng buộc vào các chặng mốc thời gian, như kiểu minh họa lịch sử - một cách làm lỗi thời, nhàm chán với người xem. TS Quân lưu ý qua nội dung trưng bày mới bảo tàng Quảng Ninh cần được khắc họa với một vị trí đặc thù, đó là địa phương có biển, đảo và biên giới - là những yếu tố chi phối toàn bộ lịch sử Quảng Ninh từ xưa đến nay. Đó là địa chính trị, địa văn hóa, địa kinh tế của Quảng Ninh. Theo TS Quân, Bảo tàng Quảng Ninh phải trả lời được những câu hỏi: "Quảng Ninh ở đâu? Quảng Ninh là cái gì?" thì mới tạo được một thiết chế văn hóa hấp dẫn.
PGS-TS Đặng Văn Bài (nguyên Cục trưởng Cục Di sản văn hóa, Bộ VH-TT&DL) cũng lưu ý đến những yếu tố Bảo tàng Quảng Ninh cần quan tâm. Đó là: Thiên nhiên, văn hóa biển, văn hóa tộc người, tụ cư của người Việt ở Quảng Ninh, văn hóa công nhân mỏ, biển đảo, ngoại thương, Bác Hồ với Quảng Ninh... Về phương pháp trưng bày, cần quan tâm đến trưng bày cái gì ta có và người xem muốn cái gì. PGS-TS Bài nhấn mạnh, Bảo tàng Quảng Ninh phải khái quát được lịch sử xã hội của Quảng Ninh, không trùng lặp với các bảo tàng đã có trên địa bàn tỉnh (Bảo tàng Bạch Đằng, Bảo tàng Hoàng Gia và Bảo tàng Sinh thái Hạ Long trong tương lai). Quảng Ninh có tiềm năng du lịch rất lớn, như năm 2010 tổng lượng khách đạt 5,3 triệu lượt, trong đó khách quốc tế hơn 2,1 triệu lượt. Do vậy, Bảo tàng Quảng Ninh phải tạo ra sản phẩm văn hóa, dịch vụ để bán được, giống như Bảo tàng Chứng tích chiến tranh (TP Hồ Chí Minh), Bảo tàng Chăm (Đà Nẵng) và một số bảo tàng khác. Nếu ngay từ bây giờ chúng ta không có tầm nhìn xa thì sẽ là một sai lầm, thiệt thòi lớn. Văn hóa phải gắn với kinh tế - TS Bài nhấn mạnh.
Các ý kiến tham luận khác nhìn chung cũng đều có nhận định: Quảng Ninh đa dạng về địa hình, có lịch sử lâu đời, giàu tiềm năng cả về kinh tế, văn hóa, là vùng đất sôi động, phên giậu của Tổ quốc, lại đã và đang nhận được sự quan tâm của tỉnh, sự ủng hộ của các chuyên gia đầu ngành và Bộ VH-TT&DL; vị trí quy hoạch xây dựng bảo tàng nằm ở trung tâm TP Hạ Long, cùng trong một tổng thể các thiết chế văn hóa, thể thao khác… Đó là những tiền đề thuận lợi cho việc xây dựng mới một Bảo tàng Quảng Ninh đáp ứng các tiêu chí: Hiện đại, mang đậm bản sắc lịch sử, văn hóa của Quảng Ninh và là một điểm đến không thể thiếu của du khách bốn phương khi đến Hạ Long.
Theo lộ trình mục tiêu, Bảo tàng Quảng Ninh mới sẽ khánh thành vào dịp kỷ niệm 50 năm thành lập tỉnh Quảng Ninh, tháng 10-2013. Để có được hình dáng, kiến trúc của Bảo tàng, từ nay đến hết quý I-2011, Sở VH-TT&DL phải nghiên cứu đề cương nội dung trưng bày Bảo tàng Quảng Ninh, thỏa thuận với các cơ quan chức năng để trình duyệt.
Bên cạnh rất nhiều yếu tố thuận lợi như đã nói ở trên, quá trình triển khai dự án xây dựng mới Bảo tàng Quảng Ninh cũng sẽ gặp những khó khăn, đó là nguồn tư liệu, hiện vật của Bảo tàng Quảng Ninh không nhiều. Trong số khoảng 27.000 hiện vật, tư liệu Bảo tàng Quảng Ninh đang lưu giữ thì chủ yếu là hiện vật về khảo cổ học như mảnh gốm, đất nung. Các hiện vật về thiên nhiên, dân tộc học, Quảng Ninh từ giai đoạn đổi mới (1986) đến nay… chiếm tỷ lệ rất ít. Bên cạnh đó, đội ngũ cán bộ có chuyên môn nghiệp vụ, kỹ thuật của Bảo tàng không nhiều, năng lực còn hạn chế. Đó là những bài toán căn bản mà Sở VH-TT&DL cần giải quyết song hành cùng với xây dựng mới Bảo tàng Quảng Ninh.
