"Nỗi khổ" xài không hết tiền

Quốc gia vùng Vịnh Iraq đang "nhức đầu" với chuyện phải làm sao để chi tiêu hết ngân sách lớn mà họ có được từ việc giá dầu tăng cao như hiện nay.

Giá dầu thô tăng lên mức kỷ lục 143,67 USD/thùng vào ngày 30.6, trong khi ngân sách của Iraq năm 2008 dựa trên giá dầu có 57 USD/thùng. Như vậy, hầu bao của Bộ Tài chính nước này thặng dư khoản tiền gần gấp đôi. Giá dầu tăng cao, đặc biệt là từ khi vượt "ngưỡng" 100 USD/thùng thì tùy theo sản lượng khai thác, hàng chục tỉ, hàng trăm tỉ và thậm chí hàng ngàn tỉ USD chảy vào kho bạc của những nước sản xuất và xuất khẩu dầu mỏ chính, nhất là các quốc gia vùng Vịnh. Thậm chí, ở những nước như Iraq chẳng hạn, chính phủ phải "nghĩ" cách làm sao tiêu cho hết tiền. Tại sao vậy? Đơn giản là vì những quy định lỗi thời tại Iraq đang làm chậm trễ việc chi tiêu ngân sách.

Bộ trưởng tài chính "than" nhức đầu

Ở một đất nước nằm trên mỏ vàng đen nhưng lại bị chiến tranh tàn phá, hạ tầng cơ sở thiếu thốn nên các chuyên viên thiết lập và chi tiêu ngân sách phải viết tay các bản liệt kê chi tiêu và cả các biên nhận. Chính Bộ trưởng Tài chính Iraq Bayan Jabr thừa nhận đây là "vấn đề rất nhức đầu", vì ông cũng phải thức khuya dậy sớm để xét duyệt và bút phê chấp thuận cho việc mua sắm, ngay cả những thứ bình thường như máy tính. "Tập quán" chi tiêu như thế bắt đầu từ thời Tổng thống Saddam Hussein trước đây với chính sách trung ương tập quyền. Nhiều chuyên gia kể lại rằng, việc đưa ra quyết định chi tiêu dưới chính thể Hussein rất đơn giản. Chỉ tổng thống hoặc những nhân vật thân cận mới có quyền quyết định, không một ai có thể đề xuất chi tiêu hay phản bác.

Sau khi tấn công và chiếm đóng Baghdad, giới chức Mỹ kiểm soát và quyết định việc chi tiêu trong một thời gian ngắn ở Iraq, sau đó giao lại cho chính quyền Baghdad. Chỉ từ năm 2004 đến nay, đã có 3 nhân vật đảm nhiệm chức Bộ trưởng Tài chính mà Iraq vẫn lặn ngụp trong việc chi tiêu ngân sách với nạn tham nhũng ngày một tăng. Để chặn đứng tham nhũng, tân chính quyền đưa ra nhiều quy định mới, trong đó có việc tạo ra nhiều khó khăn cho việc sử dụng các chứng từ  tài chính, kể cả chi phiếu bằng cách đòi hỏi thủ tục qua nhiều chữ ký và đóng dấu của các quan chức cao cấp. Thủ tục hành chính như thế đã làm trễ nải thêm công việc tại xứ sở mà điện sinh hoạt chỉ có được 2 giờ mỗi ngày ở tất cả các tỉnh và nhiều khu vực tại thủ đô Baghdad. Iraq không có máy rút tiền tự động (ATM) và cũng không có hệ thống chuyển tiền điện tử mà phải sử dụng xe tải để chở tiền. Có khi, một khoản chi tiêu đã được xét duyệt, nhưng để có được tiền mặt thì phải mất nhiều tháng trời và nơi nhận tiền còn hồi hộp chờ đợi hơn khi mạng lưới giao thông đường bộ kém an toàn với các vụ bạo loạn, đánh bom tự sát thường xuyên xảy ra.

Iraq thặng dư bao nhiêu?

Theo thống kê, năm 2006 ngân sách của chính quyền trung ương Iraq là 6 tỉ USD, nhưng chính phủ chỉ xài có 22% khoản tiền đó - hầu hết đều đổ vào việc tái thiết hạ tầng cơ sở, trong khi ngành công nghiệp khai thác dầu sử dụng chưa tới 3% khoản tiền dành cho tái thiết trong lĩnh vực đó. Qua năm 2007, chính phủ đã "cố" hết sức thì cũng chi tiêu khoảng 50% ngân sách đã tăng lên là 10 tỉ USD. Trong khi đó, hầu bao của quốc gia này tăng nhanh chóng do giá dầu thô tăng cao. Trong vòng 3 năm, dự trữ ngoại tệ của Iraq tăng gấp 3 lần và vượt con số 22 tỉ USD; chưa kể nước này còn có hơn 8 tỉ USD tại các trương mục ngân hàng ở New York (Mỹ).

Vấn đề đặt ra hiện nay là chính quyền Iraq cần phải học cách chi tiêu ngân sách cũng như có chính sách thu hút nhân tài vốn đã bỏ ra nước ngoài từ khi chiến tranh vùng Vịnh nổ ra năm 1991. Chính phủ trung ương cũng đã tản quyền bớt cho các địa phương và trong 6 tháng cuối năm 2008 này, cùng lúc với tình hình bạo động có chiều hướng ngày một lắng dịu hơn, chính phủ phải chi tiêu nhiều hơn cho việc xây dựng cơ sở hạ tầng và tái định cư cho khoảng 2 triệu dân chạy loạn trong mấy năm qua.

Một điều khá nghịch lý là trong khi Iraq dư tiền của đến vậy thì Chính phủ Mỹ lại phải chi tiêu cho chiến phí rất lớn. Ngày 30.6 qua, Tổng thống Mỹ George W.Bush đã ký ban hành khoản ngân sách chiến tranh lên đến 162 tỉ USD để tài trợ cho chiến trường Iraq và Afghanistan. Như vậy, tổng cộng ngân sách chi riêng cho chiến cuộc ở Iraq đã được Quốc hội Mỹ chuẩn chi kể từ năm 2003 đến nay là 650 tỉ USD. Các chính khách ở Washington đang chỉ trích Chính phủ Mỹ về việc chi tiêu tiền thuế của dân chúng quá nhiều vào một đất nước giàu có như thế. Tại sao không lấy tiền của họ ra để chi cho quân phí của Mỹ và các đồng minh? Có lẽ vì thế nên mới đây, Bộ trưởng Dầu mỏ Iraq đã có “động tác” mời gọi các công ty dầu quốc tế, trong đó đa số là các "đại gia" của Mỹ và Anh, đến tham vấn về các hợp đồng khai thác dầu mỏ ở nước này.