Hiểu một cách nôm na, là trốn thuế xuất (10% giá trị lô hàng). Chủ hàng không khai báo với Hải quan, đưa tàu và than chui lủi qua đường cửa khẩu. ở tỉnh ta, những tàu thuyền nhỏ xuất lậu than phần lớn là đi theo tuyến biển Vạn Gia. Nhưng không chỉ một đường biển này, tàu lớn, nếu lậu, có thể đi từ những cảng khác, tuyến biển khác. Song dù đường nào, cảng nào thì than ấy cũng được bốc xúc từ Quảng Ninh.
Than không phải là mặt hàng cấm xuất khẩu, cũng không phải riêng ngành Than độc quyền xuất khẩu. Hàng chục năm nay Bộ Thương mại và Bộ Công nghiệp cho phép hơn 10 doanh nghiệp tham gia xuất khẩu. Kèm theo việc được phép này, là điều kiện bắt buộc, ngoài chứng từ phải nộp, doanh nghiệp xuất khẩu phải chứng minh được nguồn gốc của than. Gần đây Bộ Công thương còn quy định: ‘’Phải có thêm giấy phép khai thác và chế biến than’’. Giấy này ngay một số doanh nghiệp thuộc Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam cũng chưa có, nói gì đến các doanh nghiệp thương mại ngoài ngành chuyên mua đi, bán lại. Thế là muốn xuất được than để kiếm lời thì phải lòng vòng mua bán hoá đơn, hợp đồng. Hoá đơn, chứng từ mua than ở Hải Phòng, Hải Dương, Thái Bình... nhưng than thì lấy từ bến bãi hoặc sang mạn trên vùng sông nước Quảng Ninh. Đó là chuyện thường ngày trong giới buôn than.
- Mua, bán thuận buồm, xuôi gió, thủ tục dễ dàng thì, vui vẻ, chén chú, chén anh và được cả anh, cả chú. Thủ tục khó khăn thì tìm cách lẩn trốn đi đêm. Một cai than đã nói toạcra như thế. Cai than này còn khẳng định: Có chuyến than xuất lậu thua lỗ, không bằng làm thủ tục xuất bán công khai. Bởi khai báo còn được hoàn thuế. Xuất lậu làm gì có chuyện hoàn!
Như vậy nói về than xuất khẩu qua cảng Vạn Gia, chủ yếu không đủ thủ tục giấy tờ. Song cũng có chuyến than đủ giấy tờ, chủ hàng vẫn đưa tàu vào con đường xuất lậu. Lại có cả trường hợp không một thứ giấy tờ gì vẫn đánh tàu chở than đi xuất. Đấy là những lô than đánh quả, một liều ba bảy cũng liều, được ăn cả ngã về không. Thị trường than lậu là thế. Hai ngày ra quân, bộ đội biên phòng bắt được 108 nghìn tấn than gọi là than trôi nổi, hay than chưa rõ nguồn gốc, nói vậy là chính xác. Nói toàn than xuất lậu cả thì chưa chắc đã đầy đủ. Rất có thể trong những tấn than chưa rõ nguồn gốc ấy lại được bán lậu ngay trong nội địa của mình.
----------------------------
(*) Kỳ sau than lậu ở đâu ra?
